واکنش تند عراقچی به ادعای حمله شیمیایی ایران به واشنگتن؛ تکذیب ساخت پایگاه موشکی زیر سدها/ هشدار درباره تکرار سناریوی عراق
عباس عراقچی روز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس به گزارشهای اخیر درباره فعالیتهای نظامی و امنیتی ایران واکنش نشان داد.
وزیر امور خارجه در متن منتشرشده از این پیام اعلام کرد رسانههایی که او آنها را حامی اسرائیل توصیف میکند، طی ۷۲ ساعت گذشته دو ادعا را مطرح کردهاند؛ نخست اینکه ایران در حال طراحی نقشهای برای استفاده از سلاحهای شیمیایی در واشنگتن است و دوم اینکه تأسیسات موشکی زیر سدهای کشور احداث میشوند.
عراقچی این ادعاها را با عبارت «مزخرف محض» رد کرد و از رسانههای منتشرکننده خواست از آنچه تبلیغات مشابه فضاسازی پیش از جنگ عراق خواند، دست بردارند.
او همچنین مدعی شد نقش اسرائیل در شکلگیری این روایتها آشکار است و چنین اتهاماتی اعتبار عمومی ندارند.
این واکنش در شرایطی مطرح شده که وزارت امور خارجه ایران نیز بهصورت جداگانه اتهامات مرتبط با حمله احتمالی در واشنگتن و استفاده نظامی از سدها را رد کرده است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، این گزارشها را تلاشی برای زمینهسازی رسانهای علیه ایران توصیف کرده است.
با این حال، ادعای نقش مستقیم اسرائیل در هدایت تمام این گزارشها، موضع مطرحشده از سوی مقامهای ایرانی است و برای تأیید مستقل آن به شواهد بیشتری نیاز خواهد بود.
ماجرای ادعای حمله شیمیایی ایران به واشنگتن چیست؟
منشأ یکی از دو موضوع مورد اشاره عراقچی، گزارش شبکه آمریکایی سیانان در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ است.
سیانان به نقل از هفت مقام آمریکایی که نام آنها را منتشر نکرده، مدعی شد اطلاعات جدید دستگاههای امنیتی ایالات متحده از بررسی طرحهایی برای هدف قرار دادن مقامهای ارشد دولت دونالد ترامپ در واشنگتن حکایت دارد.
در این گزارش از دو سناریوی احتمالی، شامل استفاده از سلاح شیمیایی و انفجار بمب موسوم به «بمب کثیف»، سخن گفته شده است.
با این حال، براساس همان روایت، مقامهای آمریکایی درباره توانایی و قصد ایران برای اجرای چنین عملیاتی اتفاقنظر ندارند و اطلاعات مطرحشده نیز به معنای وجود تهدید فوری و قطعی نیست.
گزارش الجزیره در ۱۷ نوامبر نیز تأکید کرده که سیانان شواهد مستند قابل بررسی عمومی برای اثبات این ادعا منتشر نکرده است.
همچنین کاخ سفید اعلام کرده که نهادهای امنیتی تهدیدهای احتمالی را زیر نظر دارند، اما در زمان اعلام این موضع، تهدید معتبر و مشخصی علیه خاک آمریکا شناسایی نشده است.
این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مطرح شدن یک ارزیابی اطلاعاتی، حتی از سوی مقامهای دولتی، به معنای اثبات وقوع توطئه یا تصمیم قطعی برای انجام حمله نیست.
بمب کثیف چیست و چه تفاوتی با سلاح شیمیایی دارد؟
یکی از نکات مهم در بررسی گزارش سیانان، تفاوت میان سلاح شیمیایی و بمب کثیف است؛ دو موضوعی که گاهی در بازتاب رسانهای اخبار امنیتی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند.
بمب کثیف نوعی وسیله پراکندهساز مواد رادیواکتیو است که از انفجار متعارف برای پخش آلودگی پرتوزا استفاده میکند. این وسیله برخلاف بمب اتمی، انفجار هستهای ایجاد نمیکند.
در مقابل، سلاح شیمیایی از مواد شیمیایی سمی برای آسیب رساندن به انسانها استفاده میکند و از نظر ماهیت و مقررات بینالمللی با وسایل پراکندهساز رادیولوژیک متفاوت است.
کمیسیون تنظیم مقررات هستهای آمریکا نیز تأکید کرده که بمب کثیف با سلاح هستهای یکسان نیست و آثار آن به نوع و میزان مواد رادیواکتیو و شرایط انتشار بستگی دارد.
در نتیجه، نباید ادعای مربوط به بمب کثیف را به معنای وجود برنامه حمله هستهای ایران تفسیر کرد.
همچنین اطلاعات منتشرشده تاکنون، اثبات مستقلی درباره وجود چنین طرحی ارائه نمیکنند و ادعاهای مطرحشده همچنان در سطح گزارشهای اطلاعاتی مورد اختلاف قرار دارند.
واکنش ترامپ به ادعای حمله ایران؛ واشنگتن چه موضعی گرفت؟
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز سهشنبه در جریان حضور خود در مانیل به پرسش خبرنگاران درباره گزارش سیانان پاسخ داد.
ترامپ اعلام کرد دولت آمریکا موضوع حمله احتمالی با بمب کثیف را بررسی میکند و آن را جدی میگیرد.
او همچنین هشدار داد در صورت وقوع حمله علیه آمریکا، ایران با پیامدهای شدیدی مواجه خواهد شد. با این حال، رئیسجمهور آمریکا در پاسخ به پرسشی درباره قریبالوقوع بودن تهدید گفت امیدوار است چنین خطری وجود نداشته باشد.
خبرگزاری رویترز این اظهارات را در ۱۷ نوامبر منتشر کرد.
این موضع نشان میدهد دولت آمریکا از یک طرف گزارشهای اطلاعاتی را در محاسبات امنیتی خود وارد کرده، اما از طرف دیگر وقوع حمله را بهعنوان واقعیتی اثباتشده اعلام نکرده است.
در چنین شرایطی، تفاوت میان بررسی یک تهدید احتمالی و اعلام تصمیم برای پاسخ نظامی اهمیت زیادی دارد.
ادعای نیویورکتایمز درباره ساخت پایگاه موشکی زیر سدهای ایران
دومین موضوع مورد اشاره عراقچی، گزارش تحقیقی روزنامه نیویورکتایمز در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ درباره ارتباط احتمالی پروژههای سدسازی و انتقال آب ایران با تأسیسات نظامی زیرزمینی است.
این روزنامه به نقل از تعدادی از پژوهشگران حوزه آب و کارشناسان نظامی نوشته است که موقعیت جغرافیایی برخی پروژههای آبی ایران با مناطق نزدیک به تأسیسات موشکی مورد حمله آمریکا و اسرائیل همپوشانی دارد.
در این گزارش، نیما شکری، پژوهشگر حوزه امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ، توضیح داده که گروه پژوهشی او موقعیت دستکم ۵۳۳ سد در ایران را بررسی کرده است.
به گفته او، مقایسه موقعیت این تأسیسات با نقشه حملات نظامی، پرسشهایی درباره احتمال ارتباط برخی پروژههای آبی با نیازهای زیرساختی تأسیسات نظامی ایجاد کرده است.
با این حال، خود گزارش نیویورکتایمز نیز تصریح میکند که ارتباط میان این پروژهها و برنامه موشکی ایران همچنان در حد فرضیه است و بهصورت قطعی اثبات نشده است.
نکته مهم دیگر این است که گزارش یادشده لزوماً ادعا نمیکند تمام پایگاههای موشکی زیر بدنه سدها ساخته شدهاند؛ بلکه عمدتاً احتمال ارتباط بعضی پروژههای آبی با تأمین آب و برق تأسیسات نظامی نزدیک به آنها را بررسی میکند.
این تفاوت برای بازتاب دقیق خبر اهمیت دارد، زیرا مجاورت جغرافیایی با اثبات استفاده نظامی یک تأسیسات یکسان نیست.
واکنش وزارت خارجه ایران به گزارش سدها و پایگاههای موشکی
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در واکنش به گزارش نیویورکتایمز اعلام کرد پیوند دادن سدهای ایران به تأسیسات موشکی میتواند زمینهای برای توجیه حمله به زیرساختهای حیاتی کشور ایجاد کند.
او همچنین با اشاره به حملات گذشته آمریکا و اسرائیل به ایران، این نگرانی را مطرح کرد که انتشار چنین گزارشهایی ممکن است به مشروعیتبخشی رسانهای برای اقدامات نظامی آینده منجر شود.
این موضع در گزارشهای ۱۷ نوامبر بازتاب یافته است.از سوی دیگر، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز به گزارش نیویورکتایمز واکنش نشان داد و نسبت به استفاده از مفهوم «کاربری دوگانه» برای توجیه حمله به زیرساختهای غیرنظامی هشدار داد.
قالیباف در پیام خود اعلام کرد اگر مجاورت سدها و نیروگاهها با مراکز نظامی مبنای چنین استدلالی قرار گیرد، همین منطق ممکن است درباره زیرساختهای نزدیک به پایگاههای آمریکا و اسرائیل نیز مطرح شود.
این اظهارات نشاندهنده افزایش نگرانی مقامهای ایرانی درباره امنیت تأسیسات آب و انرژی است. با این حال، کاربرد حقوقی اصطلاح کاربری دوگانه، بهتنهایی به معنای مجاز بودن حمله به یک زیرساخت نیست.
آیا حمله به سدها براساس حقوق بینالملل مجاز است؟
در حقوق بینالملل بشردوستانه، سدها و تأسیساتی که تخریب آنها ممکن است نیروهای خطرناک آزاد کند، از حمایت ویژه برخوردار هستند.
ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو برای سدها، خاکریزها و نیروگاههای هستهای مقررات حفاظتی خاصی در نظر گرفته است.
براساس این ماده، حتی در مواردی که یک تأسیسات هدف نظامی محسوب شود، حمله به آن در شرایطی که احتمال آزاد شدن نیروهای خطرناک و وارد آمدن تلفات شدید به جمعیت غیرنظامی وجود داشته باشد، با محدودیتهای جدی روبهروست.
البته این حمایت دارای استثناهای بسیار محدود و شروط مشخص است و ارزیابی حقوقی هر مورد به واقعیتهای عملیاتی، وضعیت حقوقی طرفهای درگیر و قواعد قابل اجرا بستگی دارد.
همچنین کمیته بینالمللی صلیب سرخ تأکید میکند که زیرساختهای ضروری برای بقای مردم، از جمله تأسیسات تأمین آب آشامیدنی، تحت حمایت قواعد حقوق بشردوستانه قرار دارند.
در نتیجه، صرف انتشار گزارشی درباره نزدیکی یک سد به تأسیسات نظامی، مجوز حقوقی برای هدف قرار دادن آن ایجاد نمیکند.
این موضوع در کشوری که تأمین آب آشامیدنی، آبیاری کشاورزی و تولید برق به بخشی از شبکه سدها وابسته است، اهمیت انسانی و اقتصادی قابل توجهی دارد.
چرا عراقچی به تجربه جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ اشاره کرد؟
اشاره وزیر امور خارجه ایران به تبلیغات مشابه جنگ عراق، یادآور یکی از مهمترین پروندههای اطلاعاتی در تاریخ سیاست خارجی آمریکا است.
پیش از حمله آمریکا و متحدانش به عراق در مارس ۲۰۰۳، دولت وقت واشنگتن بر وجود برنامهها و ذخایر تسلیحات کشتارجمعی در عراق تأکید داشت.
اما بررسیهای پس از جنگ نشان داد بسیاری از ارزیابیهای پیشین درباره این تسلیحات نادرست بودهاند.
کمیسیون آمریکایی بررسی توانمندیهای اطلاعاتی مربوط به سلاحهای کشتارجمعی در گزارش سال ۲۰۰۵ اعلام کرد تحقیقات پس از جنگ شواهدی از ذخایر عمده سلاحهای شیمیایی یا ازسرگیری تولید آنها در عراق پس از سال ۱۹۹۱ به دست نیاورده بود.
به همین دلیل، پرونده عراق همچنان در بحثهای مربوط به اعتبار اطلاعات محرمانه و نقش رسانهها در آستانه تصمیمهای نظامی مورد استناد قرار میگیرد.
با این حال، شباهتهایی میان دو فضای رسانهای به معنای یکسان بودن تمام شرایط ایران در سال ۲۰۲۶ با عراق در سال ۲۰۰۳ نیست.
برای ارزیابی ادعاهای کنونی نیز باید شواهد مشخص، منابع اطلاعاتی مستقل و امکان راستیآزمایی مورد توجه قرار گیرد.
عضویت ایران در کنوانسیون منع سلاحهای شیمیایی چه اهمیتی دارد؟
ایران از سال ۱۹۹۷ عضو کنوانسیون منع سلاحهای شیمیایی است؛ معاهدهای که توسعه، تولید، ذخیرهسازی، انتقال و استفاده از این دسته تسلیحات را برای کشورهای عضو ممنوع میکند.
سازمان منع سلاحهای شیمیایی نیز در اطلاعات رسمی خود تأیید کرده که ایران از زمان لازمالاجرا شدن کنوانسیون در سال ۱۹۹۷ در فعالیتهای این سازمان مشارکت داشته است.
ایران همچنین در جنگ هشتساله با عراق از قربانیان حملات شیمیایی بوده است؛ موضوعی که در مواضع رسمی تهران درباره ضرورت منع کامل این تسلیحات جایگاه ویژهای دارد.
نمایندگی ایران در سازمان ملل نیز در واکنش به گزارشهای جدید اعلام کرده که استفاده از سلاحهای شیمیایی را تحت هر شرایطی نامشروع میداند و اتهامات مطرحشده را رد میکند.
البته عضویت در یک معاهده بینالمللی، بهتنهایی جایگزین بررسی مستقل درباره هر ادعای مشخص نیست. همانطور که طرح اتهام بدون ارائه شواهد قابل بررسی نیز برای اثبات نقض تعهدات بینالمللی کافی نخواهد بود.
تأثیر ادعاهای جدید بر روابط ایران و آمریکا
انتشار این گزارشها در زمانی صورت گرفته که تنشهای نظامی و دیپلماتیک میان ایران و آمریکا همچنان ادامه دارد.
از یک طرف، مقامهای آمریکایی درباره تهدیدهای احتمالی هشدار میدهند و از طرف دیگر، ایران این ادعاها را رد کرده و نسبت به پیامدهای امنیتی آنها ابراز نگرانی میکند.
در چنین فضایی، گزارشهای رسانهای درباره تهدیدهای نامتعارف میتوانند بر انتظارات عمومی، محاسبات امنیتی و روند گفتوگوهای دیپلماتیک تأثیر بگذارند.
نکته مهم این است که هنوز میان ادعاهای مطرحشده، شواهد قابل بررسی عمومی و مواضع رسمی دولتها فاصله وجود دارد.
از همین رو، نتیجهگیری درباره وجود یک طرح عملیاتی قطعی یا هدف مشخص از انتشار تمام گزارشها، بدون اطلاعات تکمیلی امکانپذیر نیست.
همچنین جلوگیری از تشدید تنش نیازمند آن است که طرفهای درگیر میان هشدار اطلاعاتی، ارزیابی احتمالی و تهدید اثباتشده تفاوت قائل شوند.
جمعبندی؛ هشدار عراقچی درباره فضاسازی امنیتی علیه ایران چه پیامی دارد؟
واکنش عباس عراقچی به ادعاهای مربوط به سلاح شیمیایی و تأسیسات موشکی، نشاندهنده حساسیت دستگاه دیپلماسی ایران نسبت به انتشار گزارشهای امنیتی در شرایط پرتنش منطقه است.
وزیر امور خارجه با رد این اتهامات، آنها را به فضاسازی پیش از جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ تشبیه کرده و نقش اسرائیل در شکلگیری این روایتها را مورد انتقاد قرار داده است.
در مقابل، گزارش سیانان بر اظهارات منابع اطلاعاتی ناشناس آمریکایی تکیه دارد و خود این منابع نیز درباره امکان اجرای طرح احتمالی اتفاقنظر ندارند.
گزارش نیویورکتایمز نیز ارتباط احتمالی برخی پروژههای آبی ایران با تأسیسات نظامی را بررسی کرده، اما آن را بهعنوان موضوعی قطعی اثبات نکرده است.
مهمترین نکته این است که نه ادعای وجود طرح حمله شیمیایی ایران به واشنگتن و نه ارتباط نظامی پروژههای سدسازی، براساس اطلاعات عمومی منتشرشده تاکنون بهصورت مستقل اثبات نشدهاند.
در عین حال، نگرانی درباره امنیت زیرساختهای غیرنظامی و خطر تشدید درگیریها موضوعی جدی است که باید مستقل از اختلاف روایتهای سیاسی مورد توجه قرار گیرد.
در نهایت، آینده این پرونده به انتشار شواهد معتبر، واکنش نهادهای مسئول و تحولات روابط تهران و واشنگتن بستگی خواهد داشت. آنچه در شرایط فعلی اهمیت دارد، پرهیز از تبدیل ادعاهای تأییدنشده به واقعیتهای قطعی و حفظ تمایز میان اطلاعرسانی امنیتی، موضعگیری سیاسی و شواهد قابل راستیآزمایی است.
