دستور مهم پزشکیان درباره قطع برق و گاز در زمستان ۱۴۰۵؛ صنایع آخرین گزینه محدودیت انرژی باشند | هشدار درباره مصرف ۳ برابری
مسعود پزشکیان صبح چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ برای حضور در چهارمین نشست شهرداران کلانشهرها و مراکز استانهای کشور وارد قزوین شد. محور اصلی این نشست، بررسی وضعیت مصرف سوخت و انرژی و ارائه راهکارهایی برای کاهش ناترازی در ماههای سرد سال بود.
رئیسجمهور در این جلسه بر ضرورت همکاری مستقیم میان مدیران تأکید کرد و خواستار تبادل تجربیات موفق شهرداریها در مدیریت منابع شد.
به گفته پزشکیان، دستگاههای اجرایی باید پیش از درخواست صرفهجویی از مردم، الگوی مصرف خود را اصلاح کنند. این رویکرد با هدف کاهش هزینههای غیرضروری و تأمین پایدارتر انرژی برای بخشهای ضروری اقتصاد مطرح شده است.
رئیسجمهور همچنین اعلام کرد در صورت نیاز شهرداران به اختیارات بیشتر برای اجرای برنامههای بهینهسازی، دولت آماده بررسی و واگذاری اختیارات لازم در چارچوب قانون است.
اهمیت این نشست از آن جهت است که با نزدیک شدن به زمستان، افزایش مصرف گاز در بخش گرمایش میتواند فشار بیشتری بر شبکه تأمین انرژی کشور وارد کند.
هشدار پزشکیان درباره مصرف انرژی؛ آیا ایران سه برابر جهان مصرف میکند؟
یکی از مهمترین بخشهای سخنان رئیسجمهور، اشاره به مصرف بالای انرژی در ایران بود. پزشکیان اعلام کرد میزان مصرف سوخت و انرژی کشور دستکم سه برابر میانگین جهانی است و اصلاح این وضعیت باید به اولویتی جدی تبدیل شود.
البته برای ارزیابی دقیق این ادعا باید مشخص شود مقایسه بر اساس مصرف سرانه، شدت انرژی یا شاخص دیگری انجام شده است.
در گزارش سال ۲۰۲۵ ابتکار بینالمللی «انرژی پایدار برای همه»، شدت انرژی ایران در دادههای سال ۲۰۲۲ معادل ۸.۹ مگاژول به ازای هر دلار تولید ناخالص داخلی بر مبنای برابری قدرت خرید ثبت شده، در حالی که میانگین جهانی این شاخص ۳.۹ مگاژول بوده است.
این ارقام نشان میدهد شدت انرژی ایران در آن سال حدود ۲.۳ برابر میانگین جهانی بوده است؛ رقمی که بالا بودن شدت مصرف انرژی در اقتصاد ایران را تأیید میکند، اما بهتنهایی ادعای دقیق سهبرابری بودن تمام انواع مصرف انرژی را اثبات نمیکند.
بنابراین، مسئله فقط میزان مصرف خانوارها نیست؛ بهرهوری تجهیزات، ساختار تولید، کیفیت ساختمانها و شیوه مدیریت منابع نیز در شدت مصرف انرژی کشور نقش دارند.
قطع برق و گاز صنایع در زمستان؛ دستور رئیسجمهور چه معنایی دارد؟
مهمترین پیام اقتصادی سخنان پزشکیان، تأکید بر حفظ جریان تولید در شرایط ناترازی انرژی بود.
رئیسجمهور اعلام کرد در صورت ضرورت اعمال محدودیت مصرف، واحدهای صنعتی و تولیدی باید در آخرین مرحله با کاهش سهمیه انرژی یا قطعی مواجه شوند.
این موضع با توجه به نقش صنایع در اشتغال، عرضه کالا و فعالیت زنجیرههای تأمین اهمیت دارد. کاهش برق یا گاز کارخانهها میتواند علاوه بر توقف خطوط تولید، هزینههای ناشی از تعطیلی و راهاندازی مجدد تجهیزات را افزایش دهد.
در برخی صنایع نیز توقف ناگهانی فعالیت میتواند به تجهیزات آسیب وارد کند یا موجب تأخیر در اجرای تعهدات تولیدکنندگان شود.
پزشکیان در نشست قزوین تأکید کرد که تداوم فعالیت کارخانهها برای جلوگیری از کمبود کالا و افزایش فشار بر معیشت مردم ضروری است.
با این حال، سخنان رئیسجمهور به معنای تضمین عدم قطع انرژی تمام کارخانهها نیست. تحقق این هدف به وضعیت شبکه، ظرفیت تأمین سوخت و میزان موفقیت برنامههای مدیریت مصرف بستگی دارد.
برنامه دولت برای کاهش مصرف انرژی؛ از ساختمانهای اداری تا استخرها
رئیسجمهور در بخش دیگری از سخنان خود از اقداماتی برای کاهش مصرف انرژی در مراکز دولتی و فعالیتهای غیرضروری خبر داد.
به گفته پزشکیان، کاهش استفاده از سیستمهای گرمایشی و سرمایشی در ساختمانهای اداری، تجمیع برخی محلهای کاری و محدود کردن انرژی مصرفی مراکزی مانند استخرها و نمایشگاهها از راهکارهای مورد توجه است.
هدف از این اقدامات، کاهش تقاضا در بخشهایی است که مصرف آنها نسبت به فعالیتهای حیاتی و تولیدی اولویت کمتری دارد.
از منظر مدیریت انرژی، کاهش مصرف ساختمانهای اداری میتواند بخشی از فشار بر شبکه را کم کند، اما میزان اثرگذاری آن باید با دادههای واقعی اندازهگیری شود.
همچنین اجرای محدودیتها نیازمند ضوابط روشن است؛ زیرا همه استخرها، نمایشگاهها و مراکز خدماتی شرایط یکسانی ندارند و ممکن است بعضی از آنها خدمات درمانی یا ضروری ارائه کنند.
بنابراین، اشاره رئیسجمهور به محدودسازی مصارف غیرضروری را نباید با ابلاغ قطعی تعطیلی سراسری این مراکز یکسان دانست.
نقش شهرداریها در کاهش مصرف گاز و برق؛ چه اقداماتی پیشنهاد شد؟
شهرداریها به دلیل مدیریت روشنایی معابر، ساختمانهای عمومی، ناوگان حملونقل و زیرساختهای شهری میتوانند در کاهش مصرف انرژی نقش داشته باشند.
در همین نشست، اسکندر مؤمنی، وزیر کشور، اصلاح روشنایی معابر، استفاده از تجهیزات کممصرف، گازسوز کردن خودروهای شهرداری و بهرهگیری از پسماند برای تولید سوخت جایگزین را از راهکارهای اجرایی معرفی کرد.
مؤمنی همچنین به تجربه استفاده از پسماند برای تولید سوخت در کرمانشاه اشاره کرد و خواستار بررسی امکان گسترش طرحهای مشابه در سایر استانها شد.
از منظر اجرایی، استفاده از لامپهای کممصرف و اصلاح زمانبندی روشنایی میتواند هزینه جاری شهرداریها را کاهش دهد.
با این حال، صرفهجویی در روشنایی شهری باید با رعایت استانداردهای ایمنی معابر انجام شود تا کاهش مصرف به افزایش خطر تصادف یا کاهش امنیت فضاهای عمومی منجر نشود.
سهشنبههای بدون خودرو؛ راهکار جدید برای صرفهجویی در بنزین
پزشکیان در نشست شهرداران به ضرورت گسترش پیادهروی، دوچرخهسواری و استفاده از حملونقل عمومی اشاره کرد.
او همچنین طرحهایی مانند سهشنبههای بدون خودرو را بهعنوان راهکارهایی برای اصلاح رفتار مصرفی مطرح کرد.
کاهش استفاده از خودروهای شخصی، در صورت همراهی شهروندان و فراهم بودن زیرساختهای مناسب، میتواند به کاهش مصرف بنزین و آلودگی هوا کمک کند.
با این حال، موفقیت چنین برنامههایی به کیفیت خدمات حملونقل عمومی وابسته است. در کلانشهرهایی که ظرفیت مترو، اتوبوس یا ناوگان حملونقل پاسخگوی تقاضا نیست، تشویق مردم به استفاده کمتر از خودرو بهتنهایی کافی نخواهد بود.
همچنین راهکار مناسب برای شهرهای کوچک با کلانشهرهای پرتراکم یکسان نیست. به همین دلیل، برنامههای مدیریت مصرف باید با شرایط جغرافیایی، فاصله سفرهای روزانه و امکانات حملونقل هر شهر هماهنگ شوند.
ناترازی انرژی و توسعه نیروگاههای خورشیدی؛ راهکار بلندمدت چیست؟
در گزارش شهرداران حاضر در نشست قزوین، استفاده از نیروگاههای خورشیدی و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر از راهکارهای مدیریت منابع عنوان شد.
گسترش تولید برق خورشیدی میتواند در بلندمدت بخشی از وابستگی تأمین برق به سوختهای فسیلی را کاهش دهد.
با این حال، باید میان راهکارهای کوتاهمدت عبور از زمستان و پروژههای بلندمدت توسعه زیرساخت تفاوت قائل شد.
نیروگاههای خورشیدی برای نصب، اتصال به شبکه و تأمین تجهیزات به زمان و سرمایهگذاری نیاز دارند. همچنین تولید برق آنها به شرایط تابش خورشید وابسته است.
از سوی دیگر، کاهش مصرف سوخت در نیروگاهها تنها با افزایش ظرفیت تجدیدپذیر محقق نمیشود و ارتقای بازده نیروگاههای موجود و اصلاح شبکه انتقال و توزیع نیز اهمیت دارد.
بنابراین، توسعه انرژی خورشیدی میتواند بخشی از راهحل ناترازی باشد، اما جایگزین مدیریت مصرف و برنامهریزی برای تأمین انرژی زمستانی نخواهد شد.
اصلاح مصرف انرژی در کارخانهها؛ صنایع هم باید بهرهوری را افزایش دهند
اگرچه رئیسجمهور بر ضرورت جلوگیری از توقف تولید تأکید کرد، اما همزمان خواستار بهینهسازی تجهیزات صنعتی و کاهش هدررفت انرژی در بنگاههای اقتصادی شد.
این موضوع نشان میدهد حمایت از صنایع در تأمین سوخت و برق، به معنای چشمپوشی از ضرورت اصلاح مصرف در واحدهای تولیدی نیست.
استفاده از تجهیزات فرسوده، موتورهای کمبازده و فرآیندهای قدیمی میتواند هزینه تولید را افزایش دهد و مصرف انرژی به ازای هر واحد محصول را بالا ببرد.
از منظر اقتصادی، سرمایهگذاری در بهینهسازی تجهیزات میتواند هزینه انرژی بنگاهها را در بلندمدت کاهش دهد. با این حال، اجرای چنین طرحهایی به منابع مالی، فناوری مناسب و امکان برنامهریزی برای توقفهای تعمیراتی نیاز دارد.
پزشکیان در سخنان خود بر ارزیابی عملکرد واقعی واحدهای صنعتی و اختصاص منابع متناسب با نیاز و بهرهوری تأکید کرد.
انتقاد پزشکیان از کمیسیون ماده ۵؛ ارتباط شهرسازی با بحران انرژی
یکی دیگر از محورهای سخنان رئیسجمهور، انتقاد از تغییر کاربری اراضی و افزایش تراکم شهری بود.
پزشکیان با اشاره به عملکرد کمیسیون ماده ۵ در حوزه شهرسازی، تأکید کرد که تصمیمهای توسعه شهری باید بر اساس ظرفیت واقعی مناطق اتخاذ شوند.
این مسئله ارتباط مستقیمی با مصرف انرژی دارد. افزایش تراکم ساختمانی بدون توسعه متناسب شبکه حملونقل و زیرساختهای خدماتی میتواند موجب افزایش ترافیک، مصرف سوخت و فشار بر شبکه برق و آب شود.
همچنین توسعه صنایع در مناطقی که با محدودیت منابع آب یا انرژی مواجه هستند، ممکن است در سالهای آینده هزینههای سنگینی به اقتصاد محلی تحمیل کند.
از این منظر، مدیریت ناترازی فقط به صرفهجویی روزانه محدود نیست و باید در تصمیمهای بلندمدت شهرسازی و مکانیابی صنایع نیز مورد توجه قرار گیرد.
اولویت استانهای مرزی در تخصیص اعتبارات؛ ارتباط انرژی و توسعه منطقهای
رئیسجمهور در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت توجه بیشتر به استانهای مرزی و مناطق محروم تأکید کرد.
به گفته پزشکیان، تخصیص اعتبارات باید با توجه به نیازهای منطقهای انجام شود و برنامههای توسعه نیز با شرایط اقتصادی، اقلیمی و جغرافیایی هر استان هماهنگ باشد.
در این چارچوب، توسعه زیرساختهای انرژی و حملونقل در مناطق محروم میتواند زمینه فعالیت اقتصادی و اشتغال پایدارتر را فراهم کند.
با این حال، کاهش تورم منطقهای یا رفع محرومیت صرفاً با تخصیص اعتبار امکانپذیر نیست و به مجموعهای از سیاستهای اقتصادی، زیرساختی و حمایتی نیاز دارد.
همچنین در گزارش نشست، رقم مشخصی برای اعتبارات جدید استانهای مرزی اعلام نشده است؛ بنابراین نمیتوان از تصویب بودجه تازه یا زمان قطعی اجرای پروژهها سخن گفت.
زمستان ۱۴۰۵ بدون قطعی برق و گاز صنایع سپری میشود؟
یکی از مهمترین پرسشها پس از سخنان پزشکیان، احتمال کاهش قطعی برق و گاز صنایع در زمستان پیش روست.
اظهارات رئیسجمهور نشان میدهد دولت قصد دارد در شرایط محدودیت انرژی، حفاظت از فعالیتهای تولیدی را در اولویت قرار دهد.
در سناریوی نخست، اگر اصلاح مصرف در ساختمانهای اداری، مدیریت روشنایی شهری و کاهش مصارف غیرضروری به صرفهجویی مؤثر منجر شود، ممکن است فشار بر بخش صنعت کاهش یابد.
در سناریوی دوم، اگر سرمای شدید موجب افزایش چشمگیر تقاضای گاز شود یا ظرفیت تأمین انرژی با مشکل مواجه شود، دولت ممکن است همچنان ناچار به اعمال محدودیتهایی شود.
در این شرایط، نحوه توزیع محدودیتها میان بخشهای مختلف اهمیت پیدا میکند.
تا روز چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵، سخنان رئیسجمهور به معنای اعلام جدول قطعی برق و گاز یا تضمین حذف کامل محدودیتهای صنایع نبوده است. تعیین وضعیت واقعی زمستان به اطلاعات تولید و مصرف انرژی در هفتههای آینده وابسته خواهد بود.
جمعبندی؛ آیا دستور پزشکیان مسیر مدیریت انرژی را تغییر میدهد؟
سفر سرزده مسعود پزشکیان به قزوین و حضور در نشست شهرداران، بار دیگر موضوع ناترازی انرژی را در مرکز تصمیمگیریهای اقتصادی و مدیریتی قرار داد.
مهمترین محور سخنان رئیسجمهور، ضرورت حفظ تولید و اشتغال از طریق اولویتبندی مصرف انرژی بود. او از دستگاههای اجرایی خواست اصلاح مصرف را از مجموعههای خود آغاز کنند و محدودیت برای صنایع را به آخرین مرحله موکول کنند.
در کنار این موضوع، توسعه حملونقل عمومی، اصلاح مصرف ساختمانها، افزایش بهرهوری صنعتی، استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر و برنامهریزی متناسب با شرایط اقلیمی استانها از محورهای مطرحشده بود.
با این حال، اثربخشی این سیاستها به میزان اجرای واقعی آنها وابسته است. کاهش ناترازی انرژی به برنامههایی نیاز دارد که نتایجشان از طریق میزان صرفهجویی، کاهش هزینهها و استمرار تأمین برق و گاز سنجیده شود.
در مجموع، پیام اصلی پزشکیان در ۲۷ آبان ۱۴۰۵ این بود که هزینه کمبود انرژی تا حد امکان نباید از مسیر تعطیلی کارخانهها و کاهش اشتغال جبران شود. تحقق این هدف مستلزم هماهنگی دستگاههای اجرایی، مشارکت شهروندان و سرمایهگذاری در افزایش بهرهوری است؛ موضوعی که نتایج عملی آن با نزدیک شدن به اوج مصرف انرژی در زمستان روشنتر خواهد شد.