دستور ترامپ برای ادامه مذاکرات با ایران

پس از چند روز تنش نظامی و حملات متقابل در منطقه، رسانه‌های آمریکایی گزارش دادند که دونالد ترامپ با ادامه مذاکرات با ایران موافقت کرده و تیم خود را مأمور پیگیری گفت‌وگوها کرده است. سی‌بی‌اس نیوز گزارش داده هیئت‌های آمریکا و ایران روز شنبه برای ادامه مذاکرات از طریق میانجی‌ها راهی عمان شده‌اند؛ مذاکراتی که پس از درگیری‌های اخیر بر سر تنگه هرمز اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

بر اساس همین گزارش، تیم آمریکایی به رهبری جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، جرد کوشنر، استیو ویتکاف و مارکو روبیو مأمور ادامه گفت‌وگوها شده است. سی‌بی‌اس نوشته وزیر خارجه ایران، عباس عراقچی، نیز برای مذاکرات مرتبط با تنگه هرمز وارد عمان شده و قرار است با طرف عمانی درباره وضعیت این آبراه راهبردی گفت‌وگو کند.

مذاکرات عمان؛ مستقیم یا غیرمستقیم؟

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این دور از گفت‌وگوها همچنان از مسیر میانجی‌ها دنبال می‌شود و نشانه‌ای از تماس مستقیم رسمی میان مقام‌های آمریکایی و ایرانی گزارش نشده است. سی‌بی‌اس نوشته مذاکرات قرار است در عمان ادامه یابد، اما دیپلماسی میان دو طرف به‌صورت غیرمستقیم و با نقش‌آفرینی میانجی‌ها پیش می‌رود.

اهمیت عمان در این پرونده به نقش سنتی این کشور در میانجی‌گری میان تهران و واشنگتن بازمی‌گردد. مسقط در سال‌های گذشته بارها به‌عنوان کانال ارتباطی دو طرف عمل کرده و اکنون نیز با توجه به موقعیت جغرافیایی عمان در کنار تنگه هرمز، نقش آن فقط سیاسی نیست؛ بلکه به امنیت کشتیرانی و مدیریت مسیرهای عبور دریایی نیز گره خورده است.

شرط اصلی آمریکا؛ بیانیه عمومی ایران درباره هرمز

محور اصلی فشار جدید واشنگتن، تنگه هرمز است. رویترز به نقل از مقام‌های ارشد آمریکایی گزارش داده ایالات متحده از ایران می‌خواهد به‌صورت علنی اعلام کند که حمله به کشتی‌ها در تنگه هرمز متوقف می‌شود، همه مسیرهای عبور برای کشتیرانی باز خواهد بود و هیچ عوارضی برای عبور شناورها دریافت نمی‌شود.

یکی از مقام‌های آمریکایی به رویترز گفته مطالبه واشنگتن این است که ایرانی‌ها بیانیه‌ای عمومی صادر کنند و در آن تأیید کنند همه مسیرهای تنگه هرمز باز است و دیگر به سمت کشتی‌ها شلیک نمی‌شود. او هشدار داده که در غیر این صورت «نتیجه خوبی» برای ایران رقم نخواهد خورد.

چرا تنگه هرمز مرکز بحران شده است؟

تنگه هرمز یکی از حساس‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان است. رویترز گزارش داده ایران به‌شدت با واگذاری کنترل این آبراه مخالفت کرده و این مسیر راهبردی معمولاً محل عبور حدود یک‌پنجم عرضه نفت جهان است. آسوشیتدپرس نیز نوشته پیش از آغاز جنگ، حدود یک‌پنجم نفت و گاز تجاری جهان از این تنگه عبور می‌کرد؛ به همین دلیل هر اختلال در آن، فوراً بازار انرژی و امنیت منطقه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

واشنگتن اکنون می‌خواهد مسئله تنگه هرمز را پیش‌شرط پیشرفت مذاکرات گسترده‌تر قرار دهد. در نگاه آمریکا، تا زمانی که مسیر کشتیرانی در هرمز تضمین نشود، توافق درباره پرونده‌های دیگر، از جمله پرونده هسته‌ای یا کاهش تنش نظامی، روی پایه‌ای شکننده قرار خواهد داشت.

روایت آمریکا از حملات اخیر

مقام‌های آمریکایی مدعی شده‌اند حملات اخیر به کشتی‌ها در تنگه هرمز از سوی «بخشی سرکش» یا جریان‌های تندرو در ساختار ایران انجام شده که قصد تضعیف مذاکرات را داشته‌اند. سی‌بی‌اس نیز به نقل از مقام‌های ارشد آمریکایی گزارش داده مقام‌های ایرانی به‌صورت خصوصی به مشاوران ترامپ گفته‌اند حمله به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز «اشتباه» بوده و از سوی بخشی از تندروها صورت گرفته است.

با این حال، این روایت از سوی منابع رسمی ایرانی به همین شکل تأیید نشده و بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، نماینده ایران در سازمان ملل تأکید کرده هرگونه فعالیت در تنگه هرمز، از جمله بازگشایی یا عملیات پاک‌سازی، «منحصراً» به ایران مربوط است. همین اختلاف روایت نشان می‌دهد مسئله هرمز فقط یک بحث امنیت دریایی نیست؛ بلکه به حاکمیت، کنترل مسیرهای عبور و توازن قدرت در خلیج فارس پیوند خورده است.

درخواست آمریکا درباره عوارض عبور کشتی‌ها

یکی از نکات تازه در گزارش رویترز، درخواست واشنگتن درباره دریافت نکردن عوارض از کشتی‌های عبوری است. مقام‌های آمریکایی گفته‌اند ایران باید علناً اعلام کند که برای عبور شناورها از تنگه هرمز هزینه یا عوارضی مطالبه نخواهد کرد.

این درخواست از آن جهت مهم است که موضوع دریافت عوارض می‌تواند مسیر بحران را از سطح امنیتی به سطح حقوقی و اقتصادی نیز بکشاند. اگر ایران بر کنترل یا دریافت هزینه برای عبور کشتی‌ها پافشاری کند، کشورهای مصرف‌کننده انرژی و قدرت‌های دریایی احتمالاً آن را تهدیدی علیه آزادی کشتیرانی تلقی خواهند کرد. در مقابل، تهران ممکن است مسئله را به حق حاکمیتی و امنیتی خود در آبراه‌های پیرامونی گره بزند.

نقش قطر، پاکستان و دیگر میانجی‌ها

هم‌زمان با مذاکرات عمان، قطر و پاکستان نیز در تلاش برای کاهش تنش نقش‌آفرینی می‌کنند. سی‌بی‌اس گزارش داده میانجی‌های قطری در ایران حضور داشته‌اند تا برای بازگشت به آتش‌بس و بازگشایی تنگه هرمز تلاش کنند. این رسانه همچنین نوشته مقام‌های منطقه‌ای از ادامه گفت‌وگوهای غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجی‌گری قطر خبر داده‌اند.

آسوشیتدپرس نیز گزارش داده شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در تماس‌های جداگانه با رئیس‌جمهور ایران و امیر قطر بر ضرورت خویشتن‌داری و دیپلماسی تأکید کرده است. این نشانه‌ها بیانگر آن است که بحران هرمز اکنون از سطح اختلاف دوجانبه تهران و واشنگتن فراتر رفته و به دغدغه‌ای منطقه‌ای و جهانی تبدیل شده است.

تهدید نظامی در کنار مسیر مذاکره

اگرچه آمریکا از ادامه مذاکرات سخن می‌گوید، اما هم‌زمان از گزینه‌های سخت نیز حرف می‌زند. رویترز به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داده ترامپ به تیم خود دستور گفت‌وگو داده، اما اگر حملات به کشتی‌ها ادامه یابد یا اقدامات خصمانه دیگری رخ دهد، آمریکا پاسخ خواهد داد.

این ترکیبِ «مذاکره همراه با تهدید» نشان می‌دهد واشنگتن می‌خواهد از فشار نظامی و دیپلماتیک به‌صورت هم‌زمان استفاده کند. در مقابل، ایران نیز در سطح رسمی بر کنترل خود بر تنگه و مخالفت با دخالت خارجی تأکید دارد؛ موضعی که می‌تواند مسیر توافق سریع را دشوار کند.

تحلیل خبری؛ هرمز به آزمون اصلی دیپلماسی تبدیل شد

تا پیش از این، بخش مهمی از مذاکرات ایران و آمریکا حول موضوعاتی مانند آتش‌بس، تحریم‌ها و پرونده هسته‌ای می‌چرخید؛ اما اکنون تنگه هرمز به نقطه مرکزی بحران تبدیل شده است. دلیل این تغییر روشن است: هرمز همزمان سه ویژگی دارد؛ اهمیت انرژی، اهمیت نظامی و اهمیت حقوقی.

برای آمریکا، باز بودن مسیر کشتیرانی در هرمز آزمونی برای اعتبار هر توافق احتمالی با ایران است. برای ایران، کنترل این آبراه بخشی از اهرم فشار راهبردی محسوب می‌شود. برای کشورهای منطقه و بازار جهانی انرژی نیز هر روز بسته ماندن یا ناامن شدن هرمز، به معنای افزایش ریسک، رشد هزینه حمل‌ونقل و نوسان قیمت نفت است.

به همین دلیل، مذاکرات عمان احتمالاً فقط درباره یک جمله دیپلماتیک یا یک بیانیه عمومی نخواهد بود. موضوع اصلی این است که آیا دو طرف می‌توانند بر سر سازوکاری عملی برای امنیت کشتیرانی، کنترل مسیرها و کاهش حملات به توافق برسند یا نه.

جمع‌بندی

گزارش‌های تازه نشان می‌دهد دولت ترامپ با ادامه مذاکرات با ایران موافقت کرده و تیمی شامل جی‌دی ونس، جرد کوشنر، استیو ویتکاف و مارکو روبیو را مأمور پیگیری گفت‌وگوها کرده است. مذاکرات قرار است روز شنبه در عمان و از مسیر میانجی‌ها ادامه یابد. محور اصلی گفت‌وگوها، وضعیت تنگه هرمز، توقف حملات به کشتی‌ها و تضمین عبور آزاد شناورهاست.

درخواست تازه واشنگتن از تهران روشن است: ایران باید به‌صورت عمومی اعلام کند که همه مسیرهای تنگه هرمز باز است، کشتی‌ها هدف حمله قرار نمی‌گیرند و عوارضی برای عبور دریافت نخواهد شد. اکنون باید دید تهران این مطالبه را می‌پذیرد، آن را رد می‌کند یا در مذاکرات عمان تلاش می‌شود فرمولی میانی برای عبور از بحران پیدا شود. نتیجه این گفت‌وگوها می‌تواند نه‌تنها آینده روابط ایران و آمریکا، بلکه مسیر قیمت نفت و امنیت انرژی جهان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.