حملات تازه آمریکا به ایران؛ محاصره دریایی بنادر از نیمه‌شب اجرایی شد

فرماندهی مرکزی ایالات متحده، سنتکام، اعلام کرد نیروهای آمریکایی ساعت سه بعدازظهر سه‌شنبه ۱۴ ژوئیه به‌وقت شرق آمریکا، برابر با حدود ساعت ۲۲:۳۰ به‌وقت تهران، دور تازه‌ای از حملات علیه اهدافی در ایران را آغاز کردند. سنتکام هدف اعلامی این عملیات را «ادامه تضعیف قابلیت‌هایی» دانست که به ادعای واشنگتن برای تهدید یا حمله به کشتیرانی تجاری در اطراف تنگه هرمز استفاده می‌شوند. خبرگزاری رویترز گزارش داد این عملیات سومین شب متوالی حملات آمریکا بود و سنتکام بعداً پایان موج تازه را اعلام کرد.

بااین‌حال، سنتکام در اطلاعیه‌های اولیه فهرست کاملی از اهداف، نوع مهمات مصرف‌شده، مناطق دقیق اصابت یا ارزیابی نهایی خسارت‌ها منتشر نکرد. تصاویر نظامی منتشرشده از سوی یک طرف درگیر نیز به‌تنهایی برای تأیید میزان خسارات کافی نیستند. تا زمان انتشار اطلاعات از منابع مستقل یا مقام‌های ایرانی، ادعاهای مربوط به انهدام تجهیزات و تأسیسات باید به‌عنوان روایت ارتش آمریکا گزارش شوند، نه نتیجه قطعی عملیات.

محاصره دریایی ایران دقیقاً از چه ساعتی آغاز شد؟

اطلاعیه رسمی سنتکام می‌گوید اجرای محاصره از ساعت چهار بعدازظهر ۱۴ ژوئیه به‌وقت شرق آمریکا آغاز شده است؛ زمانی معادل ساعت ۲۰ گرینویچ و تقریباً ۲۳:۳۰ سه‌شنبه‌شب به‌وقت تهران. محدودیت اعلام‌شده رفت‌وآمد دریایی به بنادر، پایانه‌های نفتی و مناطق ساحلی ایران را هدف قرار می‌دهد.

مرکز مشترک اطلاعات دریایی تحت هدایت نیروی دریایی آمریکا هشدار داده کشتی‌هایی که بدون مجوز قصد ورود به بنادر ایران یا خروج از آنها را داشته باشند ممکن است با رهگیری، تغییر مسیر یا توقیف مواجه شوند. این مرکز همچنین احتمال استفاده از زور علیه شناورهایی را که از دستورها تبعیت نکنند مطرح کرده است. محدودیت بدون توجه به پرچم و تابعیت کشتی‌ها اعمال می‌شود.

اما یک تفاوت مهم باید در تیترها و گزارش‌ها رعایت شود: آمریکا اعلام نکرده است همه کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز را متوقف می‌کند. براساس اطلاعیه سنتکام و هشدار دریایی، عبور کشتی‌هایی که میان بنادر کشورهای دیگر حرکت می‌کنند و مقصد یا مبدأ ایرانی ندارند، مشمول محاصره نیست. واشنگتن می‌گوید جریان کشتیرانی غیرمرتبط با ایران باید در آبراه منطقه ادامه پیدا کند.

آیا بیش از ۲۰ ناو آمریکایی در منطقه مستقرند؟

سنتکام در یکی از پیام‌های رسمی خود از فعالیت بیش از ۲۰ ناو نیروی دریایی آمریکا در آب‌های خاورمیانه سخن گفته است. خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارش عملیاتی خود شمار کشتی‌های جنگی حاضر را ۱۹ فروند و تعداد هواپیماهای نظامی را صدها فروند اعلام کرد. تفاوت این دو عدد ممکن است به زمان شمارش، تعریف شناورهای رزمی یا پراکندگی آنها در منطقه عملیاتی سنتکام مربوط باشد.

وجود این شناورها به معنای مشارکت هم‌زمان همه آنها در محاصره ایران نیست. حوزه عملیاتی سنتکام از خلیج فارس و دریای عمان تا دریای سرخ و بخش‌هایی از اقیانوس هند گسترده است و کشتی‌ها می‌توانند مأموریت‌هایی مانند پدافند هوایی، اسکورت، شناسایی، مین‌روبی، پشتیبانی لجستیکی یا حفاظت از پایگاه‌ها را انجام دهند.

عبارت «نیروهای آمریکایی هوشیار، مرگبار و آماده هستند» نیز بخشی از پیام تبلیغاتی و بازدارنده ارتش آمریکاست. چنین ادبیاتی بیشتر برای نمایش آمادگی رزمی و اعمال فشار روانی استفاده می‌شود و اطلاعات مستقلی درباره نتیجه عملیات ارائه نمی‌کند.

آیا آمریکا در بازگشایی تنگه هرمز شکست خورده بود؟

توصیف وضعیت گذشته به‌عنوان «شکست کامل آمریکا در بازگشایی تنگه» دقیق نیست. آمریکا در ۱۸ ژوئن محاصره قبلی بنادر ایران را پس از تفاهم موقت میان دو کشور متوقف کرد و داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد رفت‌وآمد دریایی پس از این تفاهم افزایش یافته بود. بااین‌حال، تردد هنوز به سطح عادی قبل از بحران بازنگشته و توافق موقت نیز با آغاز دوباره حملات و درگیری‌های دریایی عملاً از هم گسسته است.

آسوشیتدپرس گزارش داده محاصره تازه در واکنش به دور جدید حملات به کشتی‌های تجاری و فروپاشی تفاهم ۶۰روزه از سر گرفته شده است. تهران و واشنگتن یکدیگر را مسئول نقض توافق می‌دانند و روایت مستقلی که تمام حوادث دریایی و ترتیب زمانی مسئولیت‌ها را بدون اختلاف تأیید کند، هنوز وجود ندارد.

ایران پیش‌تر اقدامات آمریکا علیه کشتی‌های عازم بنادرش را «محاصره غیرقانونی» توصیف کرده و گفته بود این محدودیت‌ها خطرهای عملیاتی و انسانی برای کشتی‌ها، خدمه، عملیات امدادونجات و انتقال کالاهای ضروری ایجاد می‌کند. این موضع در اسناد ارائه‌شده از سوی ایران به سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز بازتاب یافته است.

وضعیت حقوقی محاصره دریایی چیست؟

از نظر حقوق بین‌الملل، موضوع ساده‌ای نیست که صرفاً با استفاده از واژه «آزادی کشتیرانی» یا «محاصره» حل شود. سازمان بین‌المللی دریانوردی تأکید کرده تنگه‌های مورد استفاده برای کشتیرانی بین‌المللی نباید از سوی کشورهای ساحلی بسته شوند و حقوق عبور دریایی باید براساس کنوانسیون حقوق دریاها و قواعد عرفی حفظ شود.

در مقابل، آمریکا میان عبور آزاد از خود تنگه و رفت‌وآمد به بنادر ایران تفاوت قائل شده است. واشنگتن ادعا می‌کند کشتی‌های عازم کشورهای غیرایرانی همچنان امکان عبور دارند و عملیات فقط تجارت دریایی با ایران را هدف می‌گیرد. منتقدان می‌گویند توقیف یا تغییر مسیر کشتی‌های غیرنظامی با پرچم کشورهای ثالث، حتی در صورت حرکت به سوی ایران، می‌تواند با اعتراض‌های حقوقی و سیاسی گسترده روبه‌رو شود.

قانونی‌بودن هر اقدام عملی به شرایط درگیری، نوع کشتی، محموله، نحوه اخطار، ایمنی خدمه، امکان انتقال کالاهای ضروری و رعایت اصل تناسب بستگی خواهد داشت. بنابراین نمی‌توان همه عملیات آینده را از پیش قانونی یا غیرقانونی دانست؛ هر رهگیری و توقیف باید جداگانه و براساس جزئیات همان حادثه بررسی شود.

چرا تنگه هرمز برای اقتصاد جهان حیاتی است؟

اداره اطلاعات انرژی آمریکا برآورد کرده در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است؛ حجمی معادل تقریباً ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی. حدود یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع نیز از این مسیر می‌گذرد.

به همین دلیل حتی بدون بسته‌شدن کامل تنگه، افزایش خطر حمله، توقیف یا بازرسی می‌تواند هزینه بیمه کشتی‌ها، کرایه حمل، زمان انتظار و قیمت نفت را افزایش دهد. شرکت‌های کشتیرانی ممکن است سفرهای خود را به تعویق بیندازند یا برای ورود به منطقه حق بیمه بیشتری مطالبه کنند.

آسیب اقتصادی تنها به ایران محدود نمی‌شود. صادرات نفت و گاز کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، واردات انرژی کشورهای آسیایی و هزینه سوخت در آمریکا و اروپا نیز از ناامنی هرمز تأثیر می‌گیرد. سازمان بین‌المللی دریانوردی می‌گوید حدود ۲۰ هزار دریانورد، کارکنان بندری و نیروهای تأسیسات فراساحلی تحت تأثیر بحران منطقه قرار گرفته‌اند.

سه سناریوی پیش‌روی بحران

در سناریوی نخست، آمریکا محاصره را عمدتاً با هشدار رادیویی و تغییر مسیر کشتی‌ها اجرا می‌کند و ایران نیز از رویارویی مستقیم با ناوهای آمریکایی خودداری می‌کند. در این حالت فشار اقتصادی افزایش می‌یابد، اما خطر جنگ دریایی گسترده محدود می‌ماند.

سناریوی دوم با تلاش یک کشتی برای عبور از محاصره آغاز می‌شود. بازرسی اجباری، شلیک اخطار یا توقیف یک نفتکش می‌تواند واکنش نظامی ایران را به دنبال داشته باشد و درگیری را از حملات هوایی به نبرد مستقیم دریایی گسترش دهد.

در سناریوی سوم، میانجی‌گری کشورهای منطقه به توقف حملات و تعلیق دوباره محاصره منجر می‌شود. این مسیر به توافقی درباره امنیت کشتیرانی، حملات به شناورها و سازوکار کنترل رفت‌وآمد در تنگه نیاز دارد؛ موضوعاتی که در تفاهم قبلی نیز به‌صورت پایدار حل نشده بودند.

جمع‌بندی

آغاز دور تازه حملات و اجرای محاصره دریایی، مرحله جدید و خطرناک‌تری از رویارویی ایران و آمریکا را رقم زده است. اصل آغاز عملیات و زمان اجرای محاصره در بیانیه‌های رسمی سنتکام تأیید شده، اما میزان خسارت حملات و موفقیت نظامی آنها هنوز قابل راستی‌آزمایی مستقل نیست.

در تنظیم خبر باید سه نکته روشن باشد: حملات و محاصره براساس ادعای رسمی آمریکا گزارش می‌شوند؛ محدودیت اعلامی همه عبورومرور از تنگه هرمز را شامل نمی‌شود؛ و آمار مربوط به بیش از ۲۰ ناو و صدها هواپیما، حضور کلی آمریکا در منطقه را توصیف می‌کند، نه لزوماً نیروهای درگیر در یک عملیات مشخص.

اکنون مهم‌ترین نشانه، نحوه اجرای محاصره در نخستین برخورد واقعی با یک کشتی عازم ایران خواهد بود. رهگیری بدون درگیری می‌تواند بحران را در سطح فشار نظامی و اقتصادی نگه دارد، اما شلیک به یک شناور، توقیف اجباری یا حمله متقابل می‌تواند تنگه هرمز را به صحنه رویارویی مستقیم و غیرقابل‌کنترل تبدیل کند.