تحریم‌های تازه آمریکا علیه ایران؛ بند ۹ تفاهم‌نامه اسلام‌آباد چه شد؟

دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، موسوم به اوفک، روز ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۶ هفت شخص و نهاد را با استناد به فرمان اجرایی ۱۳۳۸۲ در فهرست تحریم‌های مرتبط با «اشاعه تسلیحات کشتار جمعی» قرار داد. واشنگتن ادعا کرده است این شبکه از شرکت‌های هواپیمایی، حمل‌ونقل، واسطه‌های مالی و هماهنگ‌کنندگان سفر برای پنهان کردن نقش سپاه پاسداران در تأمین تجهیزات استفاده می‌کرد.

اوفک، بهروز نمازی را مدیر شرکت نیکا جت معرفی کرده و مدعی شده است او برای تأمین سلاح و تجهیزات به نمایندگی از سپاه پاسداران اقدام کرده است. در بیانیه آمریکا، شرکت روسی آوراتک و دو تبعه روسیه نیز به همکاری با این شبکه متهم شده‌اند.

آیا تحریم‌ها به جنگ روسیه و اوکراین مربوط هستند؟

خیر. متن رسمی وزارت خزانه‌داری ارتباطی میان بسته تحریمی روز چهارشنبه و پشتیبانی از عملیات روسیه در اوکراین مطرح نمی‌کند.

حضور اتباع و یک شرکت روسی در فهرست تحریم‌ها ممکن است باعث برداشت اشتباه درباره ارتباط پرونده با جنگ اوکراین شود، اما واشنگتن می‌گوید این افراد و شرکت روسی در شبکه تأمین تجهیزات برای ایران فعالیت داشته‌اند. هدف اعلام‌شده، محدود کردن دسترسی سپاه پاسداران به قطعات، خدمات حمل‌ونقل و منابع مالی موردنیاز برای برنامه‌های تسلیحاتی ایران است.

بنابراین عبارت دقیق‌تر این است:

آمریکا یک شبکه چندملیتی شامل اشخاص و شرکت‌های ایرانی، روسی، ایتالیایی و نیجریه‌ای را به اتهام تأمین تجهیزات نظامی برای سپاه پاسداران تحریم کرد.

نسبت دادن این بسته به حمایت از عملیات روسیه در اوکراین، دست‌کم براساس بیانیه رسمی منتشرشده، مستند نیست.

پیامد قرار گرفتن در فهرست تحریم‌های اوفک چیست؟

براساس مقررات اعلام‌شده، تمام دارایی‌ها و منافع مالی اشخاص و شرکت‌های تحریم‌شده که در آمریکا یا در اختیار اشخاص آمریکایی قرار داشته باشد، مسدود می‌شود. شرکت‌هایی که ۵۰ درصد یا بیشتر در مالکیت مستقیم یا غیرمستقیم افراد تحریم‌شده باشند نیز مشمول انسداد خواهند شد.

شهروندان و شرکت‌های آمریکایی، جز در مواردی که مجوز رسمی دریافت کنند، اجازه معامله یا ارائه کالا و خدمات به این افراد و شرکت‌ها را ندارند. بانک‌ها و شرکت‌های غیرآمریکایی نیز ممکن است در صورت تسهیل معاملات قابل‌توجه برای اهداف تحریم‌شده، در معرض تحریم‌های ثانویه قرار گیرند.

اثر عملی تحریم فقط به دارایی‌های احتمالی در آمریکا محدود نمی‌شود. بسیاری از بانک‌ها، شرکت‌های بیمه، حمل‌ونقل و تأمین‌کنندگان خارجی برای جلوگیری از ریسک حقوقی، همکاری با اشخاص حاضر در فهرست اوفک را متوقف می‌کنند.

تحریم‌های جدید چه ارتباطی با تفاهم‌نامه اسلام‌آباد دارند؟

کاخ سفید در ۱۹ ژوئن اعلام کرده بود دونالد ترامپ و مقام‌های ایرانی یک یادداشت تفاهم با هدف توقف درگیری‌ها، بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات برای توافق نهایی امضا کرده‌اند. منابع ایرانی نیز نهایی شدن متن با امضای رؤسای جمهور دو کشور را اعلام کرده بودند.

در بند نهم نسخه منتشرشده از متن تفاهم‌نامه آمده بود که تا زمان دستیابی به توافق نهایی، ایران وضعیت موجود برنامه هسته‌ای خود را حفظ کند و آمریکا نیز تحریم جدیدی اعمال نکرده یا نیروی بیشتری به منطقه اعزام نکند. همان متن، دوره‌ای حداکثر ۶۰ روزه برای مذاکره درباره توافق نهایی تعیین کرده بود.

با این حال، باید به یک نکته حقوقی توجه کرد: نسخه منتشرشده توسط «پروژه ریاست‌جمهوری آمریکا» با برچسب پیش‌نویس در دسترس است؛ در حالی که کاخ سفید و مقام‌های ایرانی اصل امضای تفاهم‌نامه را تأیید کرده‌اند. بنابراین وجود تعهد سیاسی منع تحریم جدید روشن است، اما درباره شکل نهایی، ضمانت اجرا و جایگاه حقوقی همه بندها ابهام‌هایی وجود دارد.

آیا آمریکا پیش از این تحریم‌های دیگری هم اعمال کرده بود؟

بسته چهارشنبه نخستین اقدام تحریمی آمریکا پس از امضای تفاهم‌نامه نبود. واشنگتن در ۷ ژوئیه مجوز موقت فروش نفت و فرآورده‌های نفتی ایران را لغو کرد و در روزهای بعد چند بسته تحریمی دیگر علیه شبکه‌های مالی و کشتیرانی مرتبط با ایران منتشر شد. تهران لغو معافیت نفتی را نقض آشکار تعهدات آمریکا دانست.

وزارت خزانه‌داری در ۱۴ ژوئیه نیز مجموعه گسترده‌ای از افراد، شرکت‌های کشتیرانی و شناورها را با ادعای ارتباط با شبکه تجاری محمدحسین شمخانی به فهرست تحریم‌ها اضافه کرد. تحریم‌های ۱۵ ژوئیه پرونده جداگانه‌ای بود که بر شبکه خرید تجهیزات نظامی متمرکز شد.

این توالی نشان می‌دهد سیاست منع تحریم جدید که در تفاهم‌نامه پیش‌بینی شده بود، عملاً پیش از بسته روز چهارشنبه کنار گذاشته شده بود.

موضع ایران درباره سرنوشت تفاهم‌نامه چیست؟

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، روز ۲۲ تیر گفته بود تفاهم‌نامه وارد «مرحله بحران» شده و آمریکا بخش‌های مختلف آن را در مدت کوتاهی نقض کرده است. او تأکید کرده بود ایران براساس اصل «تعهد در برابر تعهد» عمل می‌کند و در صورت توقف اجرای تعهدات آمریکا، تهران نیز تعهدات خود را اجرا نخواهد کرد.

یک روز بعد، کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، موضع صریح‌تری اتخاذ کرد. او گفت ازسرگیری عملیات نظامی و محاصره دریایی، ساختار اصلی تفاهم را از بین برده و اکنون از نظر تهران دیگر تعهدی با عنوان تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در حال اجرا نیست.

غریب‌آبادی همچنین گفت توقف فوری و دائمی عملیات نظامی، رفع محاصره دریایی، معافیت فروش نفت و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده از تعهدات اصلی واشنگتن بوده‌اند و نقض توقف جنگ برای فروپاشی کل چارچوب تفاهم کافی بوده است.

آیا ترامپ رسماً کل تفاهم‌نامه را لغو کرد؟

دونالد ترامپ اعلام کرده بود توافق اولیه آتش‌بس «تمام شده» است و مقام‌های ایران را به رعایت نکردن توافق متهم کرده بود. با این حال، گزارش رویترز میان پایان آتش‌بس اولیه و لغو رسمی تمام ۱۴ بند تفاهم‌نامه تفکیک روشنی ارائه نمی‌کند.

بنابراین عبارت «ترامپ کل تفاهم‌نامه را رسماً و از مسیر حقوقی لغو کرد» از اطلاعات موجود فراتر می‌رود. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که دولت آمریکا آتش‌بس را پایان‌یافته اعلام کرد، معافیت‌های نفتی را لغو کرد، محاصره و عملیات نظامی را از سر گرفت و چند بسته تحریمی تازه وضع کرد.

در طرف مقابل، معاون وزیر خارجه ایران نیز اعلام کرده تهران دیگر خود را مقید به اجرای تعهدات تفاهم‌نامه نمی‌داند. در عمل، رفتار دو طرف نشان می‌دهد توافق متوقف شده است، حتی اگر درباره سازوکار رسمی فسخ یا لغو حقوقی آن توضیح مشترکی منتشر نشده باشد.

چرا زمان اعمال این تحریم‌ها مهم است؟

تحریم‌های جدید در زمانی اعمال شده‌اند که درگیری نظامی در خلیج فارس دوباره تشدید شده و اختلاف دو کشور درباره تنگه هرمز، محاصره دریایی و عبور کشتی‌های تجاری به نقطه بحرانی رسیده است. دولت آمریکا مدعی است اقدام روز چهارشنبه پس از حملات ایران به کشتی‌های تجاری و با هدف محدود کردن توان تسلیحاتی تهران انجام شده است.

از نگاه تهران، خودداری آمریکا از اجرای تعهدات نفتی، آزادسازی دارایی‌ها و توقف عملیات نظامی، زمینه فروپاشی تفاهم را ایجاد کرده است. از نگاه واشنگتن، اقدامات ایران در تنگه هرمز توجیه‌کننده بازگشت فشار اقتصادی و نظامی است.

این اختلاف نشان می‌دهد تفاهم‌نامه اسلام‌آباد فاقد سازوکار مؤثری برای حل اختلاف بود. هر دو طرف رفتار دیگری را نقض اولیه معرفی کردند و در نتیجه روند «اقدام متقابل» جای اجرای مرحله‌ای توافق را گرفت.

تأثیر اقتصادی تحریم‌های تازه بر ایران

اهداف این بسته محدود و تخصصی هستند و تحریم هفت شخص و شرکت به‌تنهایی اثر مستقیمی مشابه تحریم نفت یا بانک مرکزی بر اقتصاد عمومی ایران ندارد. با این حال، اهمیت بسته جدید در پیام سیاسی آن است: واشنگتن نشان داده پس از توقف تفاهم‌نامه، محدودیتی برای گسترش دوباره فهرست تحریم‌ها قائل نیست.

تحریم شرکت‌های حمل‌ونقل و تأمین‌کنندگان خارجی می‌تواند هزینه خرید قطعات، انتقال تجهیزات، بیمه و تسویه مالی را افزایش دهد. شرکت‌های ثالث نیز ممکن است حتی درباره معاملات قانونی با مجموعه‌های ایرانی احتیاط بیشتری نشان دهند.

از نظر بازار داخلی، تداوم تحریم و درگیری می‌تواند انتظارات تورمی و نوسان ارز را تشدید کند. این اثر بیشتر از تعداد افراد تحریم‌شده، به برداشت فعالان اقتصادی از آینده روابط ایران و آمریکا بستگی خواهد داشت.

مسیر دیپلماسی کاملاً بسته شده است؟

در زمان امضای تفاهم‌نامه قرار بود مذاکرات برای توافق نهایی ظرف حداکثر ۶۰ روز برگزار شود، اما تا پیش از فروپاشی چارچوب، تاریخ مشخصی برای دور بعدی مذاکرات اعلام نشده بود. رویترز گزارش داده بود اختلاف بر سر نحوه اداره تنگه هرمز، معافیت‌های نفتی، دارایی‌های مسدودشده و برنامه هسته‌ای، ادامه مذاکرات را دشوار کرده است.

بازگشت به مذاکره از نظر سیاسی ناممکن نیست، اما احتمالاً به توافقی مقدماتی برای توقف درگیری و تعیین سازوکار اجرای تعهدات نیاز دارد. احیای ساده متن قبلی دشوار شده است؛ زیرا هر دو طرف دیگری را مسئول نقض توافق می‌دانند و اعتماد محدود دوره امضای تفاهم نیز از بین رفته است.

جمع‌بندی

آمریکا روز چهارشنبه هفت شخص و شرکت را به اتهام مشارکت در شبکه تأمین تجهیزات نظامی برای سپاه پاسداران تحریم کرد. برخلاف روایت اولیه، این بسته برای مقابله با حمایت از جنگ روسیه در اوکراین وضع نشده و حضور اتباع روسی در آن به ادعای همکاری آنان با شبکه ایرانی مربوط است.

تحریم‌ها از نظر سیاسی با بند نهم تفاهم‌نامه اسلام‌آباد تعارض دارند؛ بندی که آمریکا را تا زمان توافق نهایی از اعمال تحریم جدید منع می‌کرد. با این حال، واشنگتن پیش‌تر آتش‌بس را پایان‌یافته اعلام کرده و تهران نیز گفته است دیگر تعهدی تحت عنوان تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در حال اجرا نیست.

در نتیجه، بسته تحریمی جدید بیش از آنکه نخستین عامل فروپاشی توافق باشد، نشانه رسمی بازگشت کامل دو کشور به چرخه فشار، تحریم و اقدام متقابل است.

سوالات متداول

آمریکا چه تعداد شخص و شرکت را تحریم کرد؟

چهار شخص و سه شرکت، در مجموع هفت هدف، به فهرست تحریم‌های اوفک اضافه شدند.

افراد تحریم‌شده تابع چه کشورهایی هستند؟

یک تبعه ایران، دو تبعه روسیه و یک تبعه ایتالیا در فهرست افراد قرار دارند. سه شرکت نیز در ایران، روسیه و نیجریه ثبت شده‌اند.

آیا این تحریم‌ها به جنگ اوکراین مربوط هستند؟

براساس بیانیه رسمی وزارت خزانه‌داری، خیر. اتهام اصلی، همکاری با شبکه تأمین تجهیزات نظامی برای سپاه پاسداران است.

بند نهم تفاهم‌نامه اسلام‌آباد چه می‌گفت؟

در نسخه منتشرشده، آمریکا متعهد شده بود تا زمان توافق نهایی تحریم جدیدی علیه ایران اعمال نکند و نیروی اضافی به منطقه نفرستد.

آیا تفاهم‌نامه اسلام‌آباد هنوز اجرا می‌شود؟

معاون حقوقی وزارت امور خارجه ایران اعلام کرده است پس از ازسرگیری حملات و محاصره دریایی، دیگر تعهدی تحت عنوان تفاهم‌نامه اسلام‌آباد از سوی دو طرف در حال اجرا نیست.