چرا قهرمان جام جهانی باید جام اصلی را پس بدهد؟ راز جام ۶.۱۷۵ کیلویی و سرقت ژول ریمه

تصاویر جشن قهرمانی این تصور را ایجاد می‌کنند که کاپیتان، مهم‌ترین جام فوتبال جهان را با خود به کشورش می‌برد. واقعیت اما متفاوت است. در ماده ۴۵ مقررات جام جهانی ۲۰۲۶ آمده است که جام اصلی همچنان دارایی فیفاست، در مراسم داخل زمین به تیم قهرمان سپرده می‌شود و باید پس از پایان تشریفات، در رختکن و پیش از ترک ورزشگاه بازگردانده شود. همان‌جا «FIFA World Cup Winner’s Trophy» جای آن را می‌گیرد.

حتی وضعیت حقوقی نسخه قهرمان نیز پیچیده‌تر از روایت رایج است. این جام به‌عنوان یادبود دائمی قهرمانی در اختیار فدراسیون برنده قرار می‌گیرد، اما در متن مقررات همچنان ملک فیفا شناخته می‌شود و اگر فیفا به‌صورت کتبی درخواست کند، باید بازگردانده شود. بنابراین جمله «کشور قهرمان برای همیشه مالک نسخه بدل می‌شود» از نظر کاربرد روزمره قابل فهم است، اما از نظر حقوقی کاملاً دقیق نیست.

جام اصلی جام جهانی از چه ساخته شده است؟

جام فعلی از سال ۱۹۷۴ وارد تاریخ مسابقات شد. فیفا وزن آن را دقیقاً ۶.۱۷۵ کیلوگرم و ارتفاعش را ۳۶.۸ سانتی‌متر اعلام کرده است. بدنه جام از طلای ۱۸ عیار ساخته شده و در پایه آن دو لایه از سنگ نیمه‌قیمتی و سبزرنگ مالاکیت دیده می‌شود. نام و سال قهرمانی تیم‌های برنده نیز در قسمت زیرین جام ثبت می‌شود.

این جام را سیلویو گاتزانیگا، مجسمه‌ساز ایتالیایی، طراحی کرد. پیکره‌های پیچان جام، دو انسان را نشان می‌دهند که کره زمین را بر فراز سر خود نگه داشته‌اند؛ تصویری که قرار بود هم تلاش ورزشکار برای رسیدن به پیروزی و هم شادی لحظه قهرمانی را نمایش دهد. جام تازه برای نخستین بار در جام جهانی ۱۹۷۴ آلمان غربی اهدا شد.

درباره میزان طلای جام، عدد «حدود پنج کیلوگرم طلای ۱۸ عیار» به‌طور گسترده تکرار می‌شود؛ با این حال باید میان آلیاژ طلای ۱۸ عیار و طلای خالص تفاوت گذاشت. طلای ۱۸ عیار ۷۵ درصد خلوص دارد و تمام وزن ۶.۱۷۵ کیلوگرمی جام نیز طلا نیست، زیرا پایه مالاکیتی و اجزای دیگر در وزن نهایی سهم دارند. فیفا در مشخصات رسمی خود، وزن کل و عیار بدنه را اعلام کرده، اما وزن خالص طلای موجود در جام را به‌صورت جداگانه مشخص نکرده است. به همین دلیل، دقیق‌ترین عبارت خبری این است که «جام ۶.۱۷۵ کیلوگرم وزن دارد و بخش اصلی آن از طلای ۱۸ عیار ساخته شده است».

نسخه قهرمان؛ شبیه جام اصلی اما نه هم‌ارزش آن

جامی که در پایان مراسم به فدراسیون قهرمان تحویل داده می‌شود، یک نسخه مفرغی با روکش طلاست که «جام قهرمان جام جهانی» نام دارد. این نسخه از نظر ظاهری شبیه جام اصلی است، اما جنس، ارزش مادی و جایگاه تاریخی جام طلایی فیفا را ندارد.

این تفاوت فقط اقتصادی نیست. فیفا عملاً میان «نماد یگانه مسابقات» و «یادبود قهرمانی هر دوره» مرز ایجاد کرده است. جام اصلی حامل تاریخ همه قهرمانان است و به هیچ کشور خاصی تعلق ندارد؛ نسخه قهرمان اما سند افتخار یک دوره و یک فدراسیون محسوب می‌شود.

از منظر تحلیلی، این سیاست علاوه بر حفظ مالکیت فیفا، یک تصمیم امنیتی نیز به شمار می‌رود. جابه‌جایی دائمی شیئی تاریخی و گران‌بها میان کشورها، جشن‌های خیابانی، نمایشگاه‌ها و ساختمان فدراسیون‌ها، خطر سرقت یا آسیب را افزایش می‌دهد. محدود کردن دسترسی به جام اصلی، کمیابی و اعتبار نمادین آن را نیز حفظ می‌کند؛ اعتباری که تجربه تلخ جام ژول ریمه اهمیتش را بیشتر نشان داد.

ژول ریمه؛ جامی که برزیل برای همیشه برد

پیش از جام فعلی، قهرمانان جهان جامی را بالای سر می‌بردند که بعدها به افتخار رئیس پیشین فیفا، «ژول ریمه» نام گرفت. طبق قانون آن دوران، نخستین کشوری که سه بار قهرمان جهان می‌شد، می‌توانست جام را برای همیشه نزد خود نگه دارد.

برزیل پس از قهرمانی‌های ۱۹۵۸ و ۱۹۶۲، در فینال جام جهانی ۱۹۷۰ ایتالیا را با نتیجه چهار بر یک شکست داد و سومین قهرمانی خود را به دست آورد. به این ترتیب، جام ژول ریمه برای همیشه به فوتبال برزیل واگذار شد و فیفا ناچار شد برای رقابت‌های ۱۹۷۴ جام تازه‌ای طراحی کند.

از همان زمان، قانون مالکیت تغییر کرد. برخلاف ژول ریمه، جام جدید قرار نبود با سه قهرمانی یا هر تعداد قهرمانی دیگری به یک کشور واگذار شود. موزه فیفا نیز تصریح می‌کند که جام فعلی، صرف‌نظر از تعداد قهرمانی‌های یک تیم، همیشه دارایی فیفا باقی خواهد ماند.

سرقتی که هنوز یک معمای حل‌نشده است

جام ژول ریمه در شب ۱۹ دسامبر ۱۹۸۳ از مقر کنفدراسیون فوتبال برزیل در ریودوژانیرو به سرقت رفت. سارقان علاوه بر جام اصلی، چند یادبود دیگر را نیز با خود بردند. با وجود شناسایی و محکومیت چند متهم، جام هرگز پیدا نشد و سرنوشت آن همچنان یکی از بزرگ‌ترین معماهای تاریخ فوتبال است.

مشهورترین روایت این است که سارقان جام را ذوب کردند و فلز آن را فروختند، اما این سناریو هیچ‌گاه به‌طور قطعی اثبات نشد. حتی منابع موزه فیفا نیز ذوب شدن جام را به‌عنوان یک احتمال مطرح می‌کنند، نه نتیجه نهایی تحقیقات. فرضیه دیگری می‌گوید جام به سفارش یک مجموعه‌دار سرقت شده و شاید هنوز در مجموعه‌ای خصوصی یا در بازار سیاه پنهان باشد.

به همین دلیل، در گزارش‌های دقیق بهتر است نوشته شود «گمان می‌رود جام ذوب شده باشد»، نه اینکه ذوب شدن آن به‌عنوان واقعیتی اثبات‌شده معرفی شود. نبودن جام، نبودن شواهد فیزیکی و باقی ماندن پرسش‌های متعدد درباره مسیر سرقت، اجازه صدور حکم قطعی را نمی‌دهد.

جام ژول ریمه پیش از آن نیز یک بار سرقت شده بود. در سال ۱۹۶۶ و چند ماه پیش از آغاز جام جهانی انگلیس، این جام از نمایشگاهی در لندن دزدیده شد؛ اما هفت روز بعد، سگی به نام «پیکلز» آن را در میان بوته‌های یک باغ پیدا کرد. سرقت دوم در برزیل، برخلاف ماجرای لندن، هرگز پایان خوشی نداشت.

آیا فیفا پس از سرقت سال ۱۹۸۳ قانون را تغییر داد؟

این بخش مهم‌ترین اصلاح روایت رایج درباره جام جهانی است. سرقت ژول ریمه بدون تردید حساسیت فیفا درباره حفاظت از جام‌ها را افزایش داد، اما قانون ممنوعیت مالکیت دائمی جام فعلی پس از سرقت سال ۱۹۸۳ ایجاد نشد.

جام جدید در سال ۱۹۷۴، یعنی ۹ سال پیش از سرقت برزیل، معرفی شده بود و از همان ابتدا قرار بود همیشه در مالکیت فیفا باقی بماند. به بیان دیگر، سومین قهرمانی برزیل در سال ۱۹۷۰ و واگذاری دائمی ژول ریمه، زمینه طراحی جام جدید و تدوین سیاست تازه را فراهم کرد؛ نه سرقتی که ۱۳ سال بعد اتفاق افتاد.

رابطه دقیق‌تر حوادث چنین است: برزیل طبق قانون قدیمی جام ژول ریمه را تصاحب کرد؛ فیفا برای سال ۱۹۷۴ جام تازه‌ای ساخت و اجازه مالکیت دائمی آن را به هیچ کشوری نداد؛ سرقت سال ۱۹۸۳ نیز نشان داد این تصمیم تا چه اندازه ضروری و آینده‌نگرانه بوده است. حادثه برزیل علت اولیه قانون نبود، اما به قدرتمندترین توجیه تاریخی آن تبدیل شد.

چرا چند دقیقه لمس جام جهانی این‌قدر ارزش دارد؟

قهرمان جام جهانی مالک جام اصلی نمی‌شود، اما نام کشورش روی آن ثبت می‌شود و تصویر بالا بردنش به بخشی از حافظه جمعی فوتبال تبدیل خواهد شد. ارزش این لحظه فقط از قیمت طلا نمی‌آید؛ از کمیابی تجربه‌ای می‌آید که تنها قهرمانان جهان به آن دست پیدا می‌کنند.

جام اصلی پس از خاموش شدن نور ورزشگاه دوباره به کنترل فیفا بازمی‌گردد، اما عکس کاپیتان، اشک بازیکنان و لحظه‌ای که جام بالای سر می‌رود، برای همیشه باقی می‌ماند. شاید راز قدرت جام جهانی همین تضاد باشد: شیئی که هیچ قهرمانی نمی‌تواند آن را تصاحب کند، اما چند دقیقه لمس آن برای ساختن جاودانگی کافی است.