برنج ایرانی کیلویی ۶۰۰ هزار تومان شد؛ کوچ اجباری خانوارها به برنج ارزان‌تر

براساس تازه‌ترین نرخ‌های ثبت‌شده در بازار، کیسه پنج‌کیلویی برنج هاشمی ممتاز طبیعت با قیمت دو میلیون و ۷۹۹ هزار تومان عرضه می‌شود. قیمت هر کیلوگرم این محصول حدود ۵۵۹ هزار و ۸۰۰ تومان است.

برنج عنبربوی جنوب مهمان‌نواز در بسته ۱۰ کیلویی سه میلیون و ۹۰۰ هزار تومان قیمت دارد. دو محصول «دم‌سیاه صدری کلات» و «هاشمی کشت دوم لوکس هیمه» نیز در بسته‌های ۱۰ کیلویی به قیمت شش میلیون تومان رسیده‌اند. برنج هاشمی خمام تی‌تی هم در این فهرست با نرخ سه میلیون و ۵۰۰ هزار تومان برای هر ۱۰ کیلوگرم عرضه شده است.

قیمت شش میلیون تومانی محصول دم‌سیاه و هاشمی کشت دوم در فروشگاه‌های آنلاین نیز قابل مشاهده است. بااین‌حال، این ارقام قیمت پیشنهادی خرده‌فروشی برای محصولات بسته‌بندی‌شده‌اند و نباید آنها را نرخ قطعی همه برنج‌های مشابه در بازار دانست.

فاصله ۷۱ درصدی برنج ارزان و لوکس

مقایسه محصولات جدول نشان می‌دهد میان ارزان‌ترین و گران‌ترین گزینه، در هر کیلوگرم ۲۵۰ هزار تومان اختلاف وجود دارد. برنج ۶۰۰ هزار تومانی حدود ۷۱.۴ درصد از محصول ۳۵۰ هزار تومانی گران‌تر است.

برای خانواده‌ای که ماهانه ۱۰ کیلوگرم برنج مصرف می‌کند، انتخاب محصول ارزان‌تر یا گران‌تر می‌تواند هزینه ماهانه را از سه میلیون و ۵۰۰ هزار تومان به شش میلیون تومان تغییر دهد. به بیان دیگر، فقط تغییر نوع برنج می‌تواند دو میلیون و ۵۰۰ هزار تومان به هزینه ماهانه خانوار اضافه کند.

این اختلاف فقط ناشی از برند نیست. رقم برنج، محل کشت، کشت اول یا دوم بودن، میزان شکستگی دانه، عطر، درصد رطوبت، سال برداشت، کیفیت سورت، بسته‌بندی و حاشیه سود فروشگاه بر قیمت نهایی تأثیر می‌گذارند.

محصولات کشت دوم شمال معمولاً به‌دلیل عطر، کیفیت پخت و محدودیت حجم تولید با نرخ بالاتری عرضه می‌شوند. در مقابل، ارقام پرمحصول یا محصولاتی مانند عنبربو و شیرودی معمولاً قیمت پایین‌تری دارند و برای مصرف روزانه اقتصادی‌تر محسوب می‌شوند.

بازار هنوز از فصل برداشت عبور نکرده است

در توصیف وضعیت فعلی بازار باید یک نکته زمانی اصلاح شود. در هشتم مرداد، فصل برداشت برنج در استان‌های شمالی تازه آغاز شده و بخش اصلی محصول جدید هنوز به بازار مصرف نرسیده است. فعالان بخش کشاورزی گفته‌اند محصول شالیکاران طی حدود یک ماه آینده به‌تدریج وارد بازار خواهد شد.

بنابراین ثبات فعلی قیمت‌ها را نمی‌توان نتیجه عبور کامل از فصل برداشت دانست. اثر واقعی برداشت زمانی مشخص می‌شود که شلتوک تازه تبدیل به برنج سفید شود، از کارخانه‌های شالیکوبی خارج شود و در حجم قابل‌توجه به عمده‌فروشان و فروشگاه‌ها برسد.

اگر عرضه محصول جدید افزایش یابد، احتمال تعدیل نرخ برخی محصولات وجود دارد؛ اما کاهش قیمت لزوماً فوری و یکسان نخواهد بود. برنج‌های قدیمی، ممتاز، کشت دوم و بسته‌بندی‌شده ممکن است حتی با ورود محصول تازه، کاهش محسوسی تجربه نکنند.

چرا قیمت برنج پایین نمی‌آید؟

بازار برنج با پدیده‌ای روبه‌روست که اقتصاددانان آن را «چسبندگی قیمت» می‌نامند. قیمت‌ها پس از افزایش هزینه تولید، حمل‌ونقل و بسته‌بندی به‌سرعت بالا می‌روند، اما با کاهش مقطعی تقاضا یا ورود محصول تازه، به همان سرعت پایین نمی‌آیند.

قیمت شلتوک، دستمزد کارگران، اجاره ماشین‌آلات، سم، کود، آب، سوخت، هزینه شالیکوبی، کیسه، حمل و نگهداری بر قیمت نهایی اثر دارند. فروشنده‌ای که موجودی انبار را با نرخ بالا خریده است نیز حاضر نیست محصول را فقط به‌دلیل آغاز برداشت با زیان بفروشد.

واسطه‌های متعدد میان شالیکار و مصرف‌کننده نیز فاصله قیمت مزرعه و فروشگاه را افزایش می‌دهند. محصول ممکن است پیش از رسیدن به مصرف‌کننده از کشاورز، کارخانه شالیکوبی، سورتینگ، عمده‌فروش، شرکت بسته‌بندی، توزیع‌کننده و خرده‌فروش عبور کند.

در نیمه دوم تیر، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی قیمت برنج ایرانی را در بازار عمده‌فروشی و خرده‌فروشی حدود ۲۹۰ تا ۴۵۰ هزار تومان اعلام کرده بود. وجود محصولات بسته‌بندی‌شده با نرخ ۵۶۰ تا ۶۰۰ هزار تومان نشان می‌دهد برند، کیفیت ممتاز و شبکه توزیع می‌توانند قیمت را به‌طور چشمگیری بالاتر از دامنه عمومی بازار ببرند.

خانوارها به برنج وارداتی پناه می‌برند

فاصله قیمت برنج ایرانی ممتاز با محصولات وارداتی سبب شده بخشی از طبقه متوسط و دهک‌های پایین الگوی خرید خود را تغییر دهند. در گزارش بازار تیرماه، قیمت برنج پاکستانی حدود ۱۸۰ تا ۲۶۰ هزار تومان و برنج هندی حدود ۲۳۰ تا ۲۶۵ هزار تومان برای هر کیلوگرم اعلام شده بود.

بر این اساس، یک کیسه ۱۰ کیلویی برنج ایرانی ممتاز شش میلیون تومانی ممکن است بیش از دو برابر برخی نمونه‌های وارداتی هزینه داشته باشد. چنین فاصله‌ای مصرف‌کننده را به سمت ترکیب برنج ایرانی و خارجی، خرید نیم‌دانه، استفاده از ارقام پرمحصول یا کاهش مصرف سوق می‌دهد.

وزیر جهاد کشاورزی نیز اعلام کرده است حدود ۵۵ درصد نیاز برنج کشور از تولید داخلی و نزدیک به ۴۵ درصد از واردات تأمین می‌شود. این نسبت نشان می‌دهد برنج وارداتی صرفاً یک کالای حاشیه‌ای نیست و نقشی مهم در تأمین مصرف و کنترل بازار دارد.

واردات در فصل برداشت چه می‌شود؟

مقام‌های وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده‌اند ممنوعیت فصلی واردات برنج در دوره برداشت همچنان برقرار است. محموله‌هایی که پیش‌تر ثبت سفارش یا وارد شده‌اند نیز قرار نیست در این دوره بدون محدودیت وارد بازار شوند. هدف این سیاست، جلوگیری از کاهش قیمت محصول شالیکاران همزمان با ورود برنج تازه داخلی است.

این سیاست از تولیدکننده داخلی حمایت می‌کند، اما می‌تواند عرضه برنج ارزان‌قیمت را برای مصرف‌کننده محدود کند. دولت در چنین شرایطی باید میان دو هدف تعادل ایجاد کند: جلوگیری از زیان شالیکار و حفظ دسترسی خانوارها به برنج با قیمت قابل‌تحمل.

آزادسازی گسترده واردات در زمان برداشت می‌تواند قیمت خرید محصول کشاورزان را کاهش دهد. در مقابل، محدودیت طولانی یا توزیع ناکافی برنج وارداتی ممکن است قیمت خرده‌فروشی را بالا نگه دارد. زمان‌بندی واردات، ذخایر دولتی و نحوه توزیع، در نتیجه نهایی تعیین‌کننده‌اند.

آیا برنج تنظیم بازاری مشکل را حل می‌کند؟

توزیع برنج تنظیم بازاری می‌تواند در کوتاه‌مدت فشار را بر خانوارهای کم‌درآمد کاهش دهد، اما راه‌حل دائمی برای مشکلات بازار نیست. اگر توزیع محدود، مقطعی یا همراه با صف و واسطه‌گری باشد، اثر آن به تعداد کمی از مصرف‌کنندگان می‌رسد.

راهکار پایدارتر شامل شفاف شدن آمار تولید و ذخایر، کوتاه شدن زنجیره توزیع، خرید قراردادی از کشاورزان، توسعه فروش مستقیم و نظارت بر مخلوط کردن برنج‌های مختلف است.

فروش اینترنتی مستقیم از شالیکار یا تعاونی‌های تولیدی می‌تواند بخشی از هزینه واسطه‌ها را حذف کند. در مقابل، خریدار باید نسبت به کیفیت، سال برداشت و اصالت رقم اطمینان داشته باشد؛ زیرا تفاوت ظاهری برخی ارقام برای مصرف‌کننده عادی به‌سادگی قابل تشخیص نیست.

قیمت برنج در هفته‌های آینده چه می‌شود؟

در سناریوی نخست، ورود گسترده محصول تازه می‌تواند قیمت برنج‌های میان‌رده و پرمحصول را کاهش دهد یا دست‌کم جلوی افزایش بیشتر را بگیرد. کاهش در محصولات ممتاز و برندهای لوکس احتمالاً محدودتر خواهد بود.

در سناریوی دوم، اگر تولید کمتر از انتظار باشد یا کشاورزان و عمده‌فروشان محصول را با انتظار افزایش قیمت نگه دارند، ثبات فعلی ادامه پیدا می‌کند و بازار کاهش محسوسی نخواهد داشت.

در سناریوی سوم، توزیع هدفمند برنج وارداتی یا تنظیم بازاری پس از دوره ممنوعیت می‌تواند فشار بیشتری بر قیمت‌ها وارد کند. نتیجه این سناریو به نرخ ارز، هزینه واردات و حجم عرضه بستگی دارد.

در مجموع، بازار برنج ایرانی در مرداد ۱۴۰۵ آرام اما ارزان نیست. قیمت‌ها از حالت جهشی خارج شده‌اند، ولی سطح آنها همچنان برای بخش بزرگی از جامعه سنگین است. ورود محصول تازه ممکن است بخشی از بازار را تعدیل کند، اما هزینه‌های تولید و چسبندگی نرخ‌ها اجازه کاهش سریع محصولات ممتاز را نمی‌دهد.

ادامه این روند احتمالاً بازار را به دو بخش تقسیم خواهد کرد: محصولات ممتاز و کشت دوم برای مصرف‌کنندگان پردرآمد و مناسبت‌ها، و برنج‌های اقتصادی، وارداتی، فله‌ای و نیم‌دانه برای مصرف روزمره بخش بزرگ‌تری از خانوارها.

این گزارش براساس قیمت‌های پیشنهادی محصولات مشخص در بازار تهیه شده است. نرخ برنج با توجه به شهر، فروشگاه، کیفیت، تاریخ برداشت و نوع بسته‌بندی متفاوت خواهد بود.