مهریه معادله بازار سکه را تغییر داد؛ چرا فاصله سکه امامی و بهار آزادی به ۳.۹ میلیون تومان رسید؟

بر اساس نرخ‌های مرجع اتحادیه فروشندگان و سازندگان طلا، جواهر، نقره و سکه تهران، تا ساعت ۱۶:۲۴ روز سه‌شنبه ۱۳ مرداد ۱۴۰۵، قیمت سکه طرح جدید یا امامی ۱۸۴ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان و قیمت سکه تمام بهار آزادی طرح قدیم ۱۸۰ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان اعلام شده است. به این ترتیب، فاصله قیمت دو سکه به سه میلیون و ۹۰۰ هزار تومان رسیده است.

این اختلاف معادل حدود ۲.۱ درصد قیمت سکه امامی است؛ رقمی که در مقایسه با شکاف بیش از ۱۰ میلیون تومانی برخی دوره‌های گذشته، از نزدیک‌تر شدن ارزش بازاری دو نوع سکه حکایت دارد. نادر بذرافشان، رئیس اتحادیه طلا و جواهر تهران، نیز گفته است اختلاف قیمت دو سکه در ماه‌های پایانی سال گذشته بیشتر بود، اما طی ماه‌های اخیر به چند میلیون تومان کاهش یافته است.

قیمت‌ها در بازار طلا لحظه‌ای هستند و ممکن است نرخ پیشنهادی صرافی‌ها یا واحدهای صنفی با نرخ مرجع تفاوت داشته باشد؛ بااین‌حال، داده‌های موجود اصل کاهش شکاف قیمت را تأیید می‌کنند.

چرا سکه امامی همیشه گران‌تر بود؟

سکه تمام بهار آزادی طرح قدیم و سکه امامی از نظر میزان طلای به‌کاررفته تفاوت اساسی ندارند. هر دو سکه با وزن حدود ۸.۱۳۶ گرم و عیار ۹۰۰ در هزار ضرب شده‌اند و مقدار طلای خالص آن‌ها تقریباً یکسان است. تفاوت اصلی به طرح ظاهری، دوره ضرب و میزان محبوبیت آن‌ها در بازار مربوط می‌شود.

سکه‌های طرح قدیم عمدتاً در فاصله سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۷۰ ضرب شدند و یک سمت آن‌ها نقش شش‌ضلعی و نام «علی» و سمت دیگر تصویر بارگاه امام رضا را دارد. از سال ۱۳۷۰، سکه طرح جدید با تصویر امام خمینی وارد بازار شد و به‌تدریج عنوان سکه امامی را به خود گرفت.

با وجود برابری وزن و عیار، سکه امامی معمولاً تقاضای سرمایه‌گذاری و نقدشوندگی بیشتری دارد. قیمت‌های رسمی بازار نیز بیشتر بر محور سکه امامی اعلام می‌شوند و بسیاری از خریداران، این سکه را برای نگهداری سرمایه ترجیح می‌دهند. همین تقاضای بالاتر، حباب و قیمت طرح جدید را نسبت به سکه بهار آزادی افزایش داده است.

مهریه چگونه تقاضای سکه طرح قدیم را بالا برد؟

در بسیاری از عقدنامه‌های قدیمی فقط عبارت «سکه تمام بهار آزادی» درج شده و مشخص نشده است که تعهد باید با سکه امامی یا سکه طرح قدیم اجرا شود. این ابهام، در گذشته به برداشت‌های متفاوتی منجر می‌شد؛ به‌طوری‌که برخی پرونده‌ها بر مبنای سکه امامی و برخی دیگر با پذیرش سکه طرح قدیم اجرا می‌شدند.

نادر بذرافشان معتقد است طی ماه‌های اخیر، سکه بهار آزادی طرح قدیم در تعداد بیشتری از پرونده‌های مهریه پذیرفته شده است. از نگاه بازار، این تغییر باعث شده افرادی که برای اجرای حکم یا پرداخت اقساط مهریه به سکه نیاز دارند، به خرید مدل ارزان‌تر روی بیاورند. افزایش تقاضا برای طرح قدیم نیز قیمت آن را به سکه امامی نزدیک‌تر کرده است.

اثر اقتصادی این انتخاب برای بدهکار مهریه قابل‌توجه است. با اختلاف فعلی سه میلیون و ۹۰۰ هزار تومانی، هزینه خرید ۱۰۰ سکه طرح قدیم حدود ۳۹۰ میلیون تومان کمتر از تهیه همین تعداد سکه امامی خواهد بود. برای ۱۱۰ سکه، این تفاوت به حدود ۴۲۹ میلیون تومان می‌رسد.

چنین اختلافی می‌تواند انگیزه جدی برای جست‌وجوی سکه طرح قدیم ایجاد کند. اگر تعداد زیادی از پرونده‌ها به‌طور هم‌زمان وارد مرحله پرداخت یا اجرا شوند، همین تقاضای تازه قادر است بخشی از فاصله سنتی دو بازار را از بین ببرد.

آیا قانون مهریه تغییر کرده است؟

کاهش شکاف قیمت نباید به‌عنوان نتیجه تصویب یک قانون کاملاً جدید تفسیر شود. مبنای حقوقی امکان تحویل سکه طرح قدیم، دست‌کم چند سال سابقه دارد.

ماده ۲۷۹ قانون مدنی مقرر می‌کند هرگاه موضوع تعهد کلی باشد، متعهد مجبور نیست بهترین و گران‌ترین مصداق آن را تحویل دهد؛ البته نمی‌تواند چیزی ارائه کند که عرفاً معیوب محسوب شود. بنابراین وقتی در عقدنامه فقط عبارت کلی «سکه بهار آزادی» نوشته شده باشد، الزام خودکار بدهکار به تهیه گران‌ترین نوع سکه نیازمند مبنای مشخص است.

اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز در نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۲/۱۶۹ اعلام کرده است که اگر نوع سکه در تعهد مشخص نشده باشد، زوج را نمی‌توان به پرداخت نوع خاص و گران‌تر ملزم کرد؛ مگر اینکه احراز شود منظور طرفین هنگام عقد، سکه امامی یا نوع مشخص دیگری بوده است.

در نتیجه، تعبیر دقیق‌تر این است که بازار از «گسترش پذیرش عملی سکه طرح قدیم» تأثیر گرفته است، نه اینکه قانون تازه‌ای ناگهان نوع سکه مهریه را تغییر داده باشد.

چرا هنوز نمی‌توان از رویه قطعی قضایی سخن گفت؟

نظریه‌های مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه برای تفسیر قوانین اهمیت دارند، اما مانند رأی وحدت رویه برای تمام دادگاه‌ها الزام‌آور نیستند. خود اداره حقوقی در نظریه دیگری تصریح کرده است که این دیدگاه‌ها صرفاً جنبه مشورتی دارند و حتی مرجع استعلام‌کننده نیز الزام قانونی به تبعیت از آن‌ها ندارد.

به همین دلیل، اظهارات رئیس اتحادیه درباره تغییر رویکرد دادگاه‌ها را باید گزارش یک فعال ارشد بازار از روند عملی پرونده‌ها دانست، نه اعلام یک قاعده الزام‌آور و سراسری.

متن عقدنامه همچنان تعیین‌کننده است. اگر در سند ازدواج صراحتاً «سکه امامی»، «سکه طرح جدید» یا مشخصات دقیق دیگری نوشته شده باشد، امکان جایگزینی آن با سکه طرح قدیم به‌سادگی وجود ندارد. همچنین رأی صادرشده، توافق طرفین و دستور واحد اجرای احکام یا اجرای ثبت می‌تواند وضعیت هر پرونده را متفاوت کند.

آیا فقط مهریه شکاف قیمت را کاهش داده است؟

پذیرش بیشتر سکه طرح قدیم در پرونده‌های مهریه عامل مهمی است، اما تنها دلیل کاهش فاصله دو سکه نیست. قیمت انواع سکه تحت تأثیر نرخ دلار، قیمت جهانی طلا، عرضه بانک مرکزی، حباب بازار و رفتار سرمایه‌گذاران قرار دارد.

اگر تقاضای سرمایه‌ای برای سکه امامی کاهش پیدا کند، حباب این سکه نیز کوچک‌تر می‌شود و فاصله آن با طرح قدیم کاهش می‌یابد. از سوی دیگر، افزایش عرضه سکه‌های جدید یا رکود معاملات می‌تواند مانع رشد بیشتر قیمت امامی شود.

در مقابل، توقف ضرب سکه‌های طرح قدیم و محدود بودن تعداد آن‌ها در بازار می‌تواند در دوره افزایش تقاضا به رشد سریع‌تر قیمت منجر شود. بنابراین کاهش شکاف فعلی احتمالاً حاصل ترکیبی از افزایش تقاضای مهریه برای طرح قدیم و تعدیل تقاضای سرمایه‌ای برای سکه امامی است.

آیا فاصله دو سکه کاملاً از بین می‌رود؟

با توجه به یکسان بودن وزن و عیار، نزدیک شدن قیمت دو سکه از نظر ارزش ذاتی منطقی است؛ اما بعید به نظر می‌رسد شکاف بازار برای مدت طولانی کاملاً صفر شود. سکه امامی همچنان نقدشوندگی بالاتر، بازار فعال‌تر و تقاضای سرمایه‌گذاری گسترده‌تری دارد و این مزایا معمولاً به شکل مبلغی اضافه در قیمت آن منعکس می‌شوند.

اگر پذیرش طرح قدیم در پرونده‌های مهریه ادامه پیدا کند، اختلاف قیمت می‌تواند در محدوده‌های پایین باقی بماند یا حتی کمتر شود. اما هر موج تازه تقاضای سرمایه‌ای، افزایش حباب امامی یا تغییر سیاست عرضه ممکن است شکاف را دوباره افزایش دهد.

برای مهریه سکه امامی بخریم یا طرح قدیم؟

افرادی که قصد تهیه سکه برای پرداخت مهریه دارند نباید فقط بر اساس ارزان‌تر بودن سکه طرح قدیم تصمیم بگیرند. ابتدا باید متن دقیق عقدنامه، حکم دادگاه و مفاد اجرایی پرونده بررسی شود. خرید سکه طرح قدیم بدون اطمینان از پذیرش آن ممکن است هزینه مضاعفی ایجاد کند.

برای سرمایه‌گذاران نیز سکه طرح قدیم به دلیل قیمت پایین‌تر می‌تواند جذاب باشد، اما نقدشوندگی و اختلاف قیمت خریدوفروش آن باید با سکه امامی مقایسه شود. سکه امامی معمولاً سریع‌تر فروخته می‌شود، ولی خریدار مبلغ بیشتری بابت حباب و محبوبیت بازار پرداخت می‌کند.

کاهش فاصله قیمت سکه امامی و بهار آزادی نمونه‌ای روشن از ارتباط تصمیم‌های حقوقی با بازار دارایی‌هاست. تغییر در تفسیر یا اجرای یک عبارت در عقدنامه می‌تواند صدها میلیارد تومان تقاضا را میان دو نوع سکه جابه‌جا کند. بااین‌حال، مهریه فقط یکی از اجزای این معادله است و ادامه روند به شرایط بازار ارز، سیاست عرضه سکه و رفتار سرمایه‌گذاران نیز بستگی خواهد داشت.