قیمت برنج ایرانی در مرداد ۱۴۰۵؛ کیسه ۱۰ کیلویی هاشمی به مرز ۶ میلیون تومان رسید

بررسی فهرست‌های خرده‌فروشی نشان می‌دهد قیمت برنج ایرانی بسته به رقم، محل کشت، کیفیت سورت، درصد شکستگی، برند و نوع بسته‌بندی اختلاف قابل‌توجهی دارد. در میان نرخ‌های اعلام‌شده، قیمت بعضی کیسه‌های ۱۰ کیلویی از کمتر از چهار میلیون تومان آغاز می‌شود و برای انواع ممتاز هاشمی و طارم به حدود شش میلیون تومان می‌رسد.

برنج عنبربو عزیزان در بسته ۱۰ کیلویی با قیمت حدود سه میلیون و ۹۸۰ هزار تومان عرضه شده است؛ رقمی که معادل کیلویی ۳۹۸ هزار تومان می‌شود. فهرست‌های فروش منتشرشده در هفته‌های اخیر نیز این محصول را در همین محدوده قیمتی ثبت کرده‌اند.

برنج هاشمی گیلان نیل‌آی به وزن ۱۰ کیلوگرم نیز در برخی فروشگاه‌ها پنج میلیون و ۹۸۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده است؛ یعنی مصرف‌کننده برای هر کیلو از این محصول تقریباً ۵۹۸ هزار تومان پرداخت می‌کند. البته مقایسه‌گرهای فروش در روزهای اخیر نرخ‌هایی نزدیک به پنج میلیون و ۷۴۰ هزار تومان را هم برای همین محصول نمایش داده‌اند که اختلاف میان فروشندگان و زمان به‌روزرسانی قیمت‌ها را نشان می‌دهد.

قیمت برنج صدری استخوانی خمام تی‌تی در فهرست مورد بررسی سه میلیون و ۸۰۰ هزار تومان و قیمت برنج ساده شیرودی گیلان آقای برنج چهار میلیون و ۶۴۵ هزار تومان اعلام شده است. این ارقام به‌ترتیب معادل کیلویی ۳۸۰ هزار و ۴۶۴ هزار و ۵۰۰ تومان هستند.

این قیمت‌ها مربوط به محصولات بسته‌بندی‌شده و برنددار هستند و نباید آنها را نرخ یکسان تمام بازار دانست. رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی در اواخر تیرماه دامنه عمومی قیمت برنج ایرانی را حدود کیلویی ۲۹۰ تا ۴۵۰ هزار تومان اعلام کرده بود؛ بنابراین بخشی از اختلاف قیمت محصولات جدول با متوسط بازار به برند، کیفیت، بسته‌بندی و حاشیه سود خرده‌فروشی مربوط می‌شود.

چرا قیمت برنج با آغاز برداشت کاهش محسوسی ندارد؟

مردادماه معمولاً آغاز ورود برنج تازه شمال به بازار است و افزایش عرضه باید از نظر اقتصادی به کاهش یا دست‌کم تثبیت قیمت‌ها منجر شود. گزارش‌های بازار نیز نشان می‌دهد شروع برداشت و عرضه محصولات داخلی، قیمت بعضی انواع برنج را نسبت به ماه‌های قبل کاهش داده است. با این حال، این کاهش هنوز آن‌قدر گسترده نیست که در تمام فروشگاه‌های کشور احساس شود.

یکی از دلایل این وضعیت، فاصله زمانی میان برداشت شلتوک، تبدیل آن در کارخانه، خشک‌کردن، سورت، بسته‌بندی و توزیع در شهرهای مختلف است. محصولی که در ابتدای مرداد از شالیزار برداشت می‌شود، ممکن است چند هفته بعد به شکل برنج سفید بسته‌بندی‌شده در فروشگاه‌های تهران و دیگر کلان‌شهرها قرار گیرد.

از سوی دیگر، افزایش هزینه تبدیل شلتوک به برنج سفید نیز فشار تازه‌ای بر تولیدکنندگان وارد کرده است. گزارش‌های منتشرشده از افزایش حدود ۵۰ درصدی کارمزد شالیکوبی‌ها در مازندران حکایت دارد؛ هزینه‌ای که در نهایت یا از درآمد کشاورز کم می‌شود یا به قیمت فروش محصول انتقال پیدا می‌کند.

هزینه کود، سم، دستمزد کارگر، ماشین‌آلات، آب، اجاره زمین، کیسه، انبارداری و حمل‌ونقل نیز در قیمت نهایی برنج نقش دارد. به همین دلیل، حتی ورود محصول تازه لزوماً به معنای بازگشت قیمت‌ها به سطوح سال گذشته نیست.

نقش واسطه‌ها در اختلاف قیمت شالیزار و فروشگاه

یکی از مشکلات قدیمی بازار برنج، فاصله زیاد میان نرخ خرید از کشاورز و قیمت پرداختی مصرف‌کننده است. برنج ممکن است پس از خروج از شالیکوبی چند مرتبه میان خریداران عمده، انبارداران، شرکت‌های بسته‌بندی، بنکداران و فروشگاه‌ها دست‌به‌دست شود.

بررسی وضعیت سال گذشته نشان می‌دهد برنج طارم محلی در زمان برداشت با قیمت حدود کیلویی ۱۹۰ تا ۲۱۵ هزار تومان در شالیکوبی‌های مازندران معامله می‌شد، اما همین محصول در ماه‌های بعد تا حدود ۴۰۰ هزار تومان افزایش قیمت پیدا کرد. این رشد الزاماً به کشاورز نرسید و بخش مهمی از سود آن در مراحل انبارداری و توزیع شکل گرفت.

در مرداد ۱۴۰۵ نیز احتمال تکرار همین الگو وجود دارد. واسطه‌ها ممکن است محصول تازه را با قیمت پایین‌تر از کشاورز خریداری کنند، اما کاهش ایجادشده را بلافاصله به بازار مصرف منتقل نکنند. نبود سامانه شفاف برای مشاهده هم‌زمان قیمت شلتوک، نرخ کارخانه و قیمت خرده‌فروشی، امکان حفظ این فاصله را افزایش می‌دهد.

واردات برنج قیمت‌ها را پایین می‌آورد؟

موضوع واردات در فصل برداشت به یکی از بحث‌های اصلی بازار تبدیل شده است. در تیرماه گزارش شد ممنوعیت ترخیص برنج خارجی در فصل برداشت لغو شده، اما مسئولان جهاد کشاورزی مازندران بعداً توضیح دادند این تصمیم تنها برای ترخیص محموله‌های موجود در بنادر اتخاذ شده و به معنای ثبت سفارش جدید یا آزادسازی کامل واردات نیست.

ورود برنج خارجی می‌تواند با افزایش عرضه، فشار افزایشی قیمت در بازار مصرف را کاهش دهد؛ بااین‌حال، هم‌زمانی ترخیص محموله‌های وارداتی با فصل برداشت ممکن است قدرت چانه‌زنی کشاورزان داخلی را کم کند. منتقدان این سیاست معتقدند کاهش قیمت خرید از شالیکار الزاماً به ارزان شدن محصول برای مصرف‌کننده منجر نمی‌شود و ممکن است تنها حاشیه سود واسطه‌ها را افزایش دهد.

بنابراین، مدیریت واردات باید به‌گونه‌ای باشد که هم کمبود بازار و افزایش قیمت برای خانوارها کنترل شود و هم محصول کشاورزان با نرخی پایین‌تر از هزینه واقعی تولید خریداری نشود.

چرا تقاضا برای عنبربو و شیرودی افزایش یافته است؟

کاهش قدرت خرید خانوارها الگوی انتخاب برنج را تغییر داده است. بخش مهمی از مصرف‌کنندگان دیگر توان خرید مداوم برنج‌های ممتاز هاشمی، طارم و کشت دوم را ندارند و به سمت ارقام اقتصادی‌تر حرکت کرده‌اند.

عنبربو به دلیل عطر قابل‌قبول و قیمت پایین‌تر نسبت به بسیاری از ارقام ممتاز شمال، در میان خانواده‌های متوسط و کم‌درآمد مشتریان بیشتری پیدا کرده است. البته قیمت نزدیک به چهار میلیون تومان برای یک کیسه ۱۰ کیلویی نشان می‌دهد حتی محصولی که در مقایسه با هاشمی «اقتصادی» محسوب می‌شود، دیگر کالایی ارزان برای خانوار نیست.

شیرودی و فجر نیز در میانه بازار قرار گرفته‌اند. این ارقام معمولاً عملکرد تولید بالاتری دارند و قیمت آنها از انواع ممتاز طارم و هاشمی کمتر است. نرخ‌های عمومی بازار در تیرماه برای برنج شیرودی حدود کیلویی ۳۶۰ هزار تومان و برای فجر نزدیک به ۴۰۰ هزار تومان گزارش شده بود؛ هرچند قیمت محصولات بسته‌بندی‌شده ممکن است بالاتر باشد.

پیش‌بینی قیمت برنج در ادامه مرداد ۱۴۰۵

محتمل‌ترین سناریو برای ادامه مرداد، ثبات نسبی همراه با کاهش محدود در برخی ارقام است. افزایش عرضه برنج نو اجازه جهش شدید قیمت را نمی‌دهد، اما بالا بودن هزینه تولید و توزیع نیز مانع ریزش گسترده خواهد شد.

برنج‌های پرمحصول مانند شیرودی، فجر و ندا احتمالاً زودتر از انواع ممتاز تحت تأثیر افزایش عرضه قرار می‌گیرند. در مقابل، قیمت هاشمی، طارم محلی، صدری و کشت دوم به دلیل محدودیت تولید، تقاضای سنتی و امکان انبارداری، مقاومت بیشتری در برابر کاهش خواهد داشت.

در صورتی که توزیع محصول تازه بدون اختلال انجام شود و محموله‌های خارجی موجود نیز به شکل کنترل‌شده وارد بازار شوند، قیمت‌ها می‌تواند در نیمه دوم مرداد و شهریور اندکی تعدیل شود. اما تداوم افزایش هزینه شالیکوبی، حمل‌ونقل و بسته‌بندی می‌تواند بخش زیادی از اثر کاهشی فصل برداشت را خنثی کند.

در مجموع، بازار برنج ایرانی در مرداد ۱۴۰۵ نه در آستانه یک سقوط قیمتی قرار دارد و نه نشانه روشنی از جهش فوری در آن دیده می‌شود. مصرف‌کنندگان احتمالاً با نوسان‌های محدود اما ادامه‌دار مواجه خواهند بود؛ بازاری که در آن کیسه ۱۰ کیلویی محصولات اقتصادی حدود چهار میلیون تومان و برخی برنج‌های ممتاز نزدیک به شش میلیون تومان قیمت دارند.

تا زمانی که فاصله میان کشاورز و مصرف‌کننده کاهش پیدا نکند، قیمت‌ها شفاف نشود و هزینه‌های تولید به ثبات نرسد، ورود برنج نو نیز نمی‌تواند آرامش پایدار را به این بازار بازگرداند.