روایت تازه عراقچی از پشتپرده مذاکرات ایران و آمریکا؛ چرا پزشکیان، قالیباف را رئیس تیم مذاکرهکننده کرد؟
سیدعباس عراقچی در تازهترین روایت خود از دو سال سیاست خارجی دولت چهاردهم، جزئیات تازهای از روزهای جنگ، مذاکرات با آمریکا و نحوه انتخاب محمدباقر قالیباف بهعنوان مسئول تیم مذاکرهکننده بیان کرده است. وزیر امور خارجه معتقد است بعد از جنگ، «تصور ایران ضعیف» در محاسبات طرف مقابل از بین رفته و سیاست خارجی تهران وارد دورهای متفاوت شده است. او همچنین برای نخستینبار با صراحت گفته انتخاب قالیباف برای هدایت مذاکرات، پیشنهاد مستقیم مسعود پزشکیان بوده است. بررسی اسناد رسمی و گزارشهای مستقل اما نشان میدهد در کنار این روایت، چند نکته زمانی و سیاسی مهم نیز وجود دارد که تصویر مذاکرات ایران و آمریکا را پیچیدهتر میکند.
۲۰:۰۵ - ۲۷ مرداد ۱۴۰۵
وانانیوز|
عراقچی در گفتوگو با پایگاه اطلاعرسانی دولت گفته است که به اعتقاد او، سیاست خارجی ایران در دوره پس از جنگ «بهصورت کامل» با دوره قبل متفاوت خواهد بود. محور اصلی استدلال وزیر خارجه، تغییر برداشت طرف مقابل از میزان قدرت و تابآوری ایران است.
او تأکید کرده «تصور ایران ضعیف» از میان رفته و گفته طرفهای مقابل در جریان جنگ به دنبال سناریوهای مختلفی، از تسلیم گرفته تا تغییر نظام و ایجاد آشوب داخلی بودند اما نتوانستند جنگ را آنگونه که انتظار داشتند سریع به پایان برسانند. این بخش، ارزیابی و روایت دولت ایران از اهداف و نتیجه جنگ است و نباید بهعنوان یک داوری مستقل درباره نتیجه منازعه تلقی شود.
با این حال بخشی از سخنان عراقچی درباره مواضع دونالد ترامپ قابل تطبیق با منابع مستقل است. ترامپ ششم مارس ۲۰۲۶ در شبکه اجتماعی خود نوشت که هیچ توافقی با ایران جز «تسلیم بدون قیدوشرط» وجود نخواهد داشت و حتی به نقش آمریکا در انتخاب رهبران بعدی ایران اشاره کرد؛ موضعی که در آن زمان به بحث درباره احتمال تغییر نظام دامن زد.
یک تفاوت زمانی البته وجود دارد: عراقچی در مصاحبه جدید این پیام را مربوط به «روز دوم یا سوم جنگ» دانسته، در حالی که گزارش همزمان رویترز در ۶ مارس آن را حدود یک هفته پس از شروع جنگ ثبت کرده است. بنابراین اصل جمله ترامپ تأیید میشود، اما توصیف زمانی مطرحشده در مصاحبه عراقچی با گزارش همزمان رویترز کاملاً منطبق نیست.
هشدار ایران به کشورهای میزبان پایگاههای آمریکا
بخش دیگری از روایت عراقچی به رایزنیهای دیپلماتیک در جریان جنگ مربوط است.
وزیر خارجه گفته در تماس با طرفهای منطقهای به آنها اطلاع داده بود که با توجه به شیوه عملیات نظامی آمریکا، ایران ممکن است پایگاههای آمریکایی مستقر در خاک کشورهای منطقه را هدف قرار دهد. او همچنین بر ادامه فعالیت دستگاه دیپلماسی در شرایط جنگی تأکید کرده و گفته حتی با کشته شدن مقامها، کارکنان وزارت خارجه و نمایندگیهای ایران فعالیت خود را متوقف نکردند.
از منظر سیاست خارجی، این بخش از سخنان عراقچی نشان میدهد یکی از وظایف دستگاه دیپلماسی در آن دوره صرفاً مذاکره برای توقف جنگ نبوده، بلکه مدیریت پیامدهای منطقهای پاسخ نظامی ایران نیز بوده است؛ یعنی تهران همزمان باید پیام بازدارندگی خود را منتقل میکرد و تلاش میکرد درگیری با کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی به یک جنگ مستقیم با همسایگان تبدیل نشود.
مذاکرات ایران و آمریکا چگونه دوباره آغاز شد؟
عراقچی در بخش دیگری از مصاحبه، نقش مسعود پزشکیان در بازگشت به مسیر مذاکره را پررنگ توصیف کرده است.
به گفته او، هنگامی که آمریکا درخواست مذاکره را مطرح کرد، پزشکیان معتقد بود این درخواست باید مورد توجه قرار گیرد تا شاید بتوان از مسیر دیپلماسی به جنگ پایان داد. عراقچی میگوید از حدود ۲۲ یا ۲۳ اسفند تا رسیدن طرفین به یادداشت تفاهم در خرداد، نزدیک به سه ماه مذاکرات پر فراز و نشیب انجام شد و رئیسجمهور در تمام این دوره از مسیر مذاکره حمایت میکرد.
گزارشهای مستقل نیز نشان میدهند پس از آغاز جنگ و دورههای مختلف آتشبس، مذاکرات با میانجیگری کشورهایی از جمله پاکستان ادامه یافت. رویترز در ماه مه گزارش کرده بود قالیباف بهعنوان مذاکرهکننده ارشد ایران در گفتوگوها حضور دارد و مذاکرات بر یک چارچوب ۱۴ بندی متمرکز شده است.
چرا قالیباف رئیس تیم مذاکرهکننده شد؟
شاید مهمترین بخش سیاسی مصاحبه جدید عراقچی، توضیح درباره نحوه انتخاب محمدباقر قالیباف باشد.
وزیر خارجه میگوید انتخاب رئیس مجلس برای مسئولیت مذاکرات، پیشنهاد شخص مسعود پزشکیان بوده است. به گفته او، رئیسجمهور حتی هنگام تنظیم صورتجلسه اصرار داشته نام قالیباف بهعنوان مسئول مذاکرات بهطور مشخص درج شود.
این روایت با سخنان خود پزشکیان نیز سازگار است. رئیسجمهور در مصاحبهای که ۱۶ مرداد منتشر شد، گفته بود دولت از قالیباف خواست مسئولیت تیم را بپذیرد تا روند مذاکرات تنها به دولت محدود نشود و نمایندگان سایر ارکان حاکمیت نیز در آن حضور داشته باشند. پزشکیان تأکید کرده بود انتخاب قالیباف نتیجه تفاهم مجموعه تصمیمگیران بوده و هدف، نمایش هماهنگی دولت، مجلس، قوه قضائیه و سایر نهادها در پروندهای ملی بوده است.
در نتیجه قرار گرفتن رئیس مجلس در رأس تیم مذاکرهکننده را میتوان تلاشی برای فراتر بردن پرونده از سطح وزارت خارجه دانست؛ مدلی که هدف آن کاهش اختلافات داخلی بر سر نتیجه احتمالی مذاکرات و ایجاد پشتوانه سیاسی گستردهتر برای توافق بود.
یک نکته درباره تاریخ «امضای» یادداشت تفاهم
در مصاحبه جدید، عراقچی میگوید مذاکرات تا یادداشت تفاهمی که «روز ۲۵ خرداد امضا شد» ادامه یافت. اما بررسی گزارشهای رسمی آن روزها نشان میدهد میان نهایی شدن توافق و امضای رسمی آن باید تفاوت گذاشت.
دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی در ۲۵ خرداد اعلام کرد متن یادداشت تفاهم در شامگاه ۲۴ خرداد نهایی شده است و همان روز پاکستان نیز از حصول توافق میان ایران و آمریکا خبر داد.
اما گزارشهای بعدی ایسنا و ریاستجمهوری نشان میدهند نسخه رسمی یادداشت تفاهم در نخستین ساعات ۲۸ خرداد بهصورت دیجیتال توسط مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ امضا شد. بنابراین ۲۵ خرداد را میتوان زمان حصول و اعلام توافق دانست و امضای رسمی روسای جمهور چند روز بعد انجام شد.
یادداشت تفاهم چه سرنوشتی پیدا کرد؟
این بخش برای ارزیابی ادعای «دوره جدید سیاست خارجی» اهمیت زیادی دارد.
اگرچه توافق خرداد در ابتدا بهعنوان چارچوبی برای پایان جنگ و آغاز مذاکرات گستردهتر معرفی شد، امروز وضعیت بسیار شکنندهتر است. رویترز در تازهترین گزارش خود در ۲۷ مرداد نوشته مهلت ۶۰ روزه یادداشت تفاهم به پایان رسیده و اختلاف بر سر اجرای مفاد آن، از جمله وضعیت تنگه هرمز، تحریمها و اقدامات نظامی، مذاکرات را عملاً متوقف کرده است. ترامپ نیز گفته در حال حاضر برنامهای برای مذاکره با ایران وجود ندارد.
به همین دلیل، سخنان عراقچی را باید بیشتر بهعنوان تعریف راهبرد پساجنگ ایران دید تا اعلام حل شدن اختلاف تهران و واشنگتن.
تهران ظاهراً تلاش میکند دیپلماسی را کنار نگذارد، اما همزمان مذاکرات را از موضعی دنبال کند که به اعتقاد مقامهای ایرانی، قدرت نظامی و تابآوری کشور پشتوانه آن است. در مقابل، واشنگتن نیز همچنان از تحریم، فشار اقتصادی و ابزار نظامی برای گرفتن امتیاز استفاده میکند. اختلاف بر سر همین تعریف از «توازن قدرت» یکی از دلایل اصلی شکنندگی توافق فعلی است.
سیاست خارجی پساجنگ ایران به کدام سمت میرود؟
از مجموع سخنان عراقچی سه مؤلفه در سیاست خارجی پساجنگ قابل تشخیص است: بازدارندگی، دیپلماسی و هماهنگی داخلی.
اول، دولت معتقد است عملکرد ایران در جنگ باعث شده هزینه اقدام نظامی علیه تهران در محاسبات دشمن افزایش یابد. دوم، برخلاف بخشی از جریانهای داخلی که پس از جنگ مذاکره با آمریکا را بیفایده میدانستند، پزشکیان و عراقچی همچنان دیپلماسی را یکی از ابزارهای پایان دادن به درگیری معرفی میکنند. سوم، سپردن مسئولیت تیم مذاکرات به قالیباف نشان داد دولت برای پرونده آمریکا به دنبال ساختاری فراتر از وزارت خارجه بوده است.
اما آزمون واقعی این سیاست هنوز تمام نشده است. توافق خرداد ظرف دو ماه با مشکلات جدی روبهرو شده، تنگه هرمز همچنان یکی از اصلیترین نقاط اختلاف است و واشنگتن فعلاً از مذاکرات جدید سخن نمیگوید.
بنابراین مهمترین بخش حرف عراقچی شاید همان جمله نخست باشد: سیاست خارجی پس از جنگ واقعاً وارد مرحلهای متفاوت شده است؛ اما اینکه این مرحله متفاوت در نهایت به توافقی پایدار منتهی شود یا به یک دوره طولانیتر از بازدارندگی مسلحانه و مذاکرههای مقطعی، هنوز مشخص نیست.
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
