طرح تازه ایران برای تنگه هرمز؛ کریدور مشترک و مینروبی با عمان در راه است؟
سیدعباس عراقچی از یک چارچوب تازه برای مدیریت بحران تنگه هرمز خبر داده که شامل ایجاد کریدور موقت کشتیرانی، مینروبی مشترک و مذاکره درباره سازوکار دائمی مدیریت تردد در این آبراه است. جزئیات منتشرشده نشان میدهد طرح اصلی در مذاکرات ایران و عمان شکل گرفته، در حالی که پاکستان نیز همزمان نقش میانجی برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن و بازگشایی هرمز را دنبال میکند. با این حال، این چارچوب هنوز به توافق نهایی تبدیل نشده و موضع آمریکا میتواند مهمترین مانع اجرای آن باشد.
۲۳:۵۷ - ۰۳ شهريور ۱۴۰۵
وانانیوز|
سیدعباس عراقچی شامگاه سهشنبه ۳ شهریور در پیامی در شبکه ایکس تلاش کرد تصویری از جهتگیری جدید دیپلماسی منطقهای ایران ارائه دهد. وزیر امور خارجه نوشت تعهد تهران به صلح و ثبات با «دیپلماسی استوار و مستمر» با همسایگان دنبال میشود و مذاکرات اخیر با میهمانان عمانی و پاکستانی نیز بر راهحلهای منطقهای متمرکز بوده است.
اما بخش مهمتر پیام عراقچی اشاره به طرحی بود که میتواند در صورت اجرا، قواعد تردد در مهمترین آبراه انرژی جهان را تغییر دهد: کریدور جدید دریایی، عملیات مشترک مینروبی و مذاکره درباره مدیریت آینده تنگه هرمز.
این طرح صرفاً یک اظهارنظر کلی نیست. بیانیه مشترک ایران و عمان که پس از دیدار عراقچی و بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، در تهران منتشر شد جزئیات بیشتری از آن ارائه میکند. دو کشور درباره یک چارچوب مرحلهای گفتوگو کردهاند که هدف آن ازسرگیری ایمن کشتیرانی در هرمز است.
طرح ایران و عمان برای تنگه هرمز دقیقاً چیست؟
بر اساس بیانیه ایران و عمان، نخستین مرحله میتواند ایجاد یک «کریدور موقت مشترک کشتیرانی» در تنگه هرمز باشد.
در کنار آن، تهران و مسقط درباره اجرای یک پروژه مشترک برای پاکسازی مینهای دریایی گفتوگو کردهاند. مذاکرات فنی نیز قرار است ادامه پیدا کند تا در مرحله بعد درباره یک مسیر دائمی کشتیرانی، نحوه مدیریت ترافیک دریایی، تبادل اطلاعات و ارائه خدمات ناوبری و امنیتی توافق شود.
بنابراین آنچه عراقچی از آن با عنوان «مدیریت آتی تنگه هرمز» یاد کرده، دستکم براساس متن رسمی منتشرشده، فقط به عبور کشتیها محدود نیست. بحث درباره سازوکار اطلاعرسانی، کنترل ترافیک و خدمات امنیتی دریایی نیز روی میز قرار گرفته است.
با این حال یک نکته مهم باید مورد توجه قرار گیرد: هنوز توافق نهایی برای اجرای این طرح امضا نشده است.
طرفین از «چارچوب پیشنهادی» و ادامه مذاکرات فنی صحبت کردهاند. وزیر خارجه عمان نیز ابراز امیدواری کرده ایران و عمان بتوانند بهزودی کریدور موقت و ترتیبات عملی برای بازگشت کشتیرانی امن را اعلام کنند.
آیا ایران و عمان قرار است تنگه هرمز را مشترکاً اداره کنند؟
عبارت «مدیریت آینده تنگه هرمز» میتواند این تصور را ایجاد کند که دو کشور در آستانه ایجاد یک ساختار سیاسی تازه برای اداره مشترک این آبراه هستند، اما متن بیانیه فعلاً چنین نتیجهای را تأیید نمیکند.
ایران و عمان بهطور مشخص بر رعایت حقوق بینالملل و حفظ حاکمیت و حقوق حاکمه کشورهای ساحلی تأکید کردهاند. همچنین از دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس دعوت شده است در مذاکرات منطقهای آینده مشارکت داشته باشند.
بنابراین فعلاً دقیقتر است که از «سازوکار هماهنگ برای مدیریت تردد و امنیت کشتیرانی» صحبت شود، نه واگذاری یا تقسیم حاکمیت بر تنگه.
این تفکیک از نظر حقوقی و سیاسی بسیار مهم است؛ زیرا بخشهایی از تنگه هرمز در آبهای سرزمینی ایران و عمان قرار دارند و هرگونه سازوکار دائمی باید علاوه بر ملاحظات عملیاتی، حساسیتهای مربوط به حاکمیت دو کشور را نیز رعایت کند.
کشتیها قرار است از چه مسیری عبور کنند؟
جزئیات طرح طی هفتههای گذشته بهتدریج روشنتر شده است.
الجزیره اوایل اوت گزارش داده بود تهران و مسقط درباره مختصات اولیه مسیرهای کشتیرانی به تفاهم رسیدهاند. مطابق آن طرح، کشتیهای ورودی قرار بود از یک مسیر شمالی در آبهای ایران حرکت کنند و تردد خروجی از مسیر جنوبی در آبهای عمان انجام شود؛ البته با هماهنگی میان دو کشور.
این جزئیات در بیانیه تازه سهشنبه تکرار نشده و بنابراین هنوز مشخص نیست همان مختصات دقیق در نسخه نهایی نیز حفظ خواهد شد یا نه.
اما اصل ایده تغییر نکرده است: ایجاد مسیرهایی که احتمال برخورد کشتیهای تجاری با مین، حمله یا درگیری نظامی را کاهش دهد و امکان افزایش تدریجی تردد را فراهم کند.
پاکستان چه نقشی در طرح جدید ایران دارد؟
در پیام عراقچی از میهمانان «پاکستانی و عمانی» در کنار یکدیگر نام برده شده، اما نقش آنها یکسان نیست.
چارچوب کریدور، مینروبی و مدیریت تردد مستقیماً در مذاکرات ایران و عمان مطرح شده است. در مقابل، پاکستان بیشتر در جایگاه میانجی سیاسی میان تهران و واشنگتن فعالیت میکند.
هیئتی بلندپایه از پاکستان به ریاست عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، همراه با محسن نقوی، وزیر کشور، در تهران با مقامهای ایرانی گفتوگو کرده است. طرف پاکستانی پس از این مذاکرات اعلام کرد درباره کاهش تنش، پایان درگیری و بازگشایی تنگه هرمز «پیشرفت قابل توجهی» حاصل شده است.
رویترز گزارش داده مذاکرات دو طرف مشخصاً بر جلوگیری از تشدید تنش، بازگشایی هرمز و دستیابی سریعتر به یک راهحل سیاسی متمرکز بوده است. منیر نیز پیش از سفر به تهران با دونالد ترامپ گفتوگو کرده بود.
بنابراین میتوان دو مسیر دیپلماتیک موازی را مشاهده کرد: عمان در حال مذاکره درباره سازوکار عملیاتی تردد در هرمز است و پاکستان تلاش میکند زمینه سیاسی توافق گستردهتر ایران و آمریکا را فراهم کند.
تنگه هرمز چرا تا این اندازه اهمیت دارد؟
اهمیت این مذاکرات فقط به ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس محدود نمیشود.
پیش از آغاز درگیریهای اخیر، حدود یکپنجم نفت معاملهشده در جهان از تنگه هرمز عبور میکرد. اختلال در این مسیر به همین دلیل میتواند قیمت نفت، هزینه بیمه کشتیها و بازارهای مالی در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
تردد در این آبراه طی ماههای اخیر بهشدت مختل شده و هنوز فاصله زیادی با وضعیت عادی پیش از جنگ دارد. خطر امنیتی نیز از بین نرفته است؛ آسوشیتدپرس گزارش داده یک نفتکش دوشنبه شب در نزدیکی سواحل عمان هدف قرار گرفت و موتور آن از کار افتاد، هرچند خدمه سالم ماندند.
همین اتفاق نشان میدهد حتی در صورت توافق سیاسی اولیه، بازگرداندن شرکتهای بزرگ کشتیرانی به هرمز به تضمین امنیت عملی نیاز دارد.
یک پیچیدگی تازه؛ آمریکا میگوید مینها را پاک کرده است
همزمان با مذاکرات عراقچی و وزیر خارجه عمان، دونالد ترامپ ادعایی مطرح کرد که میتواند اجرای طرح تهران و مسقط را پیچیدهتر کند.
رئیسجمهوری آمریکا اعلام کرد نیروی دریایی این کشور تمامی مینهای موجود در مسیر اصلی بینالمللی تردد کشتیها را پاکسازی یا منفجر کرده است. Axios به نقل از دو مقام آمریکایی نیز گزارش داده مسیر میانی موسوم به TSS توسط نیروهای آمریکایی پاکسازی شده است.
این ادعا هنوز به معنای پایان خطر مین در تمام تنگه هرمز نیست و با پیشنهاد ایران و عمان برای «مینروبی مشترک» نیز تفاوت دارد.
در واقع اکنون دو روایت درباره تأمین امنیت هرمز در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند: آمریکا میگوید رأساً مسیر بینالمللی را پاکسازی کرده، در حالی که ایران و عمان به دنبال ایجاد سازوکاری منطقهای برای پاکسازی، ناوبری و مدیریت تردد هستند.
همین مسئله میتواند به یکی از مهمترین نقاط اختلاف تبدیل شود.
تهران به دنبال منطقهای کردن امنیت هرمز است؟
پیام عراقچی یک نشانه سیاسی مهم دارد. استفاده مکرر از عبارت «راهحلهای منطقهای» نشان میدهد ایران تلاش دارد آینده هرمز را از قالب یک توافق صرفاً دوجانبه با آمریکا خارج کند.
در این مدل، عمان به دلیل قرار گرفتن در سوی دیگر تنگه نقش محوری دارد و کشورهای دیگر خلیج فارس نیز میتوانند در مراحل بعد وارد گفتوگو شوند. پاکستان نیز نقش تسهیلکننده مذاکرات سیاسی را بازی میکند.
این رویکرد میتواند برای تهران دو مزیت داشته باشد: نخست کاهش نقش مستقیم آمریکا در سازوکار دائمی امنیت دریایی و دوم تبدیل کشورهای منطقه به ذینفعان مستقیم توافق.
اما برای عملی شدن آن، فقط موافقت ایران و عمان کافی نیست. حضور نظامی آمریکا، محاصره بنادر ایران، تردد کشتیهای بینالمللی و منافع کشورهای صادرکننده نفت باعث میشود هر توافق پایدار نیازمند سطح وسیعتری از هماهنگی باشد.
آیا تنگه هرمز بهزودی بازگشایی میشود؟
فعلاً پاسخ قطعی منفی است.
ایران و عمان به یک چارچوب مرحلهای رسیدهاند، نه توافق اجرایی نهایی. مذاکرات فنی ادامه خواهد داشت و درباره کریدور دائمی، مدیریت ترافیک، تبادل اطلاعات و خدمات امنیتی هنوز باید تصمیمگیری شود.
از سوی دیگر، موضع آمریکا و اختلافهای سیاسی گستردهتر تهران و واشنگتن همچنان میتواند سرنوشت طرح را تغییر دهد.
با این حال، تفاوت مذاکرات امروز با بسیاری از رایزنیهای قبلی در جزئیات عملی آن است. این بار فقط از «کاهش تنش» صحبت نمیشود؛ مسیر حرکت کشتیها، مینروبی، تبادل اطلاعات و مدل آینده مدیریت تردد هم روی میز قرار گرفته است.
اگر این چارچوب به توافق تبدیل شود، میتواند نخستین گام عملی برای بازگشت تدریجی کشتیرانی عادی به تنگه هرمز باشد. اما اگر اختلاف ایران و آمریکا دوباره تشدید شود، همین طرح نیز ممکن است مانند تفاهمهای قبلی در سطح مذاکرات باقی بماند.
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
