پیام امنیتی پزشکیان به ۵۷ کشور اسلامی؛ «هیچ کشور مسلمانی سکوی حمله به همسایه نشود»

مسعود پزشکیان صبح پنجشنبه ۵ شهریور ۱۴۰۵ در چهلمین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی در سالن اجلاس سران تهران سخنرانی کرد؛ کنفرانسی که امسال با محور «وحدت اسلامی در اندیشه امام شهید آیت‌الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای» برگزار شده و صدها عالم، اندیشمند و شخصیت مذهبی از کشورهای مختلف در آن حضور دارند. منابع برگزارکننده از حضور نزدیک به ۶۰۰ مهمان داخلی و خارجی و نمایندگانی از حدود ۴۰ کشور خبر داده‌اند.

اما بخش مهم سخنان رئیس‌جمهور از محدوده بحث‌های سنتی درباره تقریب مذاهب فراتر رفت. پزشکیان این بار وحدت اسلامی را مستقیماً به معماری امنیتی منطقه گره زد و گفت «هیچ سرزمین اسلامی نباید سکوی تجاوز به سرزمین اسلامی دیگر شود» و هیچ کشور اسلامی نباید امنیت خود را در ناامنی همسایه جست‌وجو کند.

پیام پزشکیان به همسایگان؛ دفاع از ایران به معنای دشمنی با منطقه نیست

رئیس‌جمهور سخنان خود درباره امنیت منطقه‌ای را به تجربه جنگ اخیر ایران مرتبط کرد. او گفت در حالی که مسیر گفت‌وگو میان ایران و آمریکا ادامه داشت، حملات گسترده آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد و شهرها، زیرساخت‌ها و شماری از مقام‌ها، نظامیان، دانشمندان و غیرنظامیان هدف قرار گرفتند. این روایت، موضع رسمی دولت ایران درباره آغاز جنگ است.

پزشکیان در عین تأکید بر حق ایران برای دفاع، بلافاصله تلاش کرد میان «دفاع از کشور» و «خصومت با همسایگان» مرزگذاری کند. او اعلام کرد ایران دست خود را برای ایجاد ترتیبات امنیتی مشترک به سوی کشورهای همسایه دراز می‌کند و این پیشنهاد را نه نشانه ضعف، بلکه نتیجه تجربه مستقیم جنگ می‌داند.

این بخش را می‌توان یکی از مهم‌ترین پیام‌های سیاست خارجی سخنرانی امروز دانست. تهران در واقع به کشورهای مسلمان منطقه پیشنهاد می‌دهد اصل ساده‌ای را بپذیرند: هیچ دولت منطقه‌ای نباید زیرساخت زمینی، هوایی یا امکانات خود را در اختیار عملیاتی قرار دهد که علیه یک کشور اسلامی دیگر انجام می‌شود.

اگر چنین اصلی به یک تعهد سیاسی و سپس حقوقی تبدیل شود، معنای آن فراتر از یک بیانیه همبستگی خواهد بود.

پیشنهاد اول؛ «میثاق امنیت متقابل و عدم تعرض»

پزشکیان برای عملی کردن این دیدگاه سه پیشنهاد مشخص ارائه کرد. نخستین و سیاسی‌ترین پیشنهاد، ایجاد میثاق امنیت متقابل و عدم تعرض میان کشورهای اسلامی بود.

براساس توضیح رئیس‌جمهور، کشورهای عضو چنین چارچوبی باید به تمامیت سرزمینی یکدیگر احترام بگذارند، از خاک و آسمان خود برای حمله به کشور اسلامی دیگری استفاده نکنند، از تجزیه یا بی‌ثبات‌سازی یکدیگر حمایت نکنند و امنیت خود را علیه هم تعریف نکنند. او تأکید کرد چنین طرحی به معنای تشکیل یک اتحاد نظامی یا یکسان شدن سیاست خارجی ۵۷ کشور اسلامی نیست.

نکته قابل توجه آن است که بخش‌هایی از این اصول از قبل در اسناد سازمان همکاری اسلامی وجود دارد. منشور OIC کشورهای عضو را به حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها از طریق مذاکره، میانجیگری، داوری و دیگر روش‌های صلح‌آمیز فرا می‌خواند. مصوبات این سازمان نیز بر احترام به حاکمیت و تمامیت سرزمینی اعضا و خودداری از استفاده یا تهدید به استفاده از زور تأکید کرده‌اند.

در نتیجه، تازگی پیشنهاد پزشکیان بیشتر در تبدیل این اصول کلی به یک تعهد امنیتی روشن درباره خاک و آسمان کشورهای اسلامی است؛ یعنی حرکت از ادبیات سیاسی به سمت یک قاعده اجرایی.

پیشنهاد دوم؛ سازمان همکاری اسلامی قبل از جنگ وارد شود

پیشنهاد دوم رئیس‌جمهور به ضعف قدیمی سازوکارهای حل اختلاف در جهان اسلام مربوط می‌شود.

پزشکیان خواستار ایجاد یک سازوکار دائمی برای هشدار زودهنگام، میانجیگری و پیشگیری از منازعات شد و گفت سازمان همکاری اسلامی باید «پیش از تبدیل اختلاف به جنگ» وارد میدان شود، نه اینکه پس از کشته شدن هزاران نفر تنها بیانیه صادر کند. او پیشنهاد کرد کشورهای مورد اعتماد، علما، دیپلمات‌ها و حقوقدانان جهان اسلام در چنین سازوکاری مشارکت کنند.

OIC البته کاملاً فاقد زیرساخت میانجیگری نیست. منشور این سازمان حل مسالمت‌آمیز اختلافات را پیش‌بینی کرده و در سال‌های گذشته نیز «واحد صلح، امنیت و میانجیگری» و گروه‌هایی برای تقویت ظرفیت حل اختلاف شکل گرفته‌اند. اعلامیه بانجول سال ۲۰۲۴ نیز خواستار تقویت دیپلماسی پیشگیرانه و فعال‌تر شدن معماری صلح و امنیت OIC شده بود.

از همین رو، پیشنهاد پزشکیان را می‌توان انتقاد از نبود نهاد به معنای مطلق ندانست؛ مشکل اصلی فاصله میان سازوکار موجود و قدرت واقعی آن برای جلوگیری از درگیری میان دولت‌ها است.

دو میلیارد مسلمان، اما فقط ۸.۳ درصد اقتصاد جهان

پزشکیان برای نشان دادن فاصله میان ظرفیت جهان اسلام و قدرت واقعی آن، سراغ اعداد رفت.

او گفت بیش از دو میلیارد مسلمان در جهان زندگی می‌کنند و جمعیت مسلمانان حدود ۲۵.۶ درصد جمعیت جهان را تشکیل می‌دهد. این آمار با تازه‌ترین برآورد مرکز پژوهشی پیو مطابقت دارد؛ براساس داده‌های سال ۲۰۲۰، جمعیت مسلمانان جهان حدود ۲.۰۲ میلیارد نفر و سهم آنان از جمعیت کره زمین ۲۵.۶ درصد بوده است.

از سوی دیگر، داده‌های مرکز آمار و پژوهش‌های اقتصادی کشورهای اسلامی، SESRIC، نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی اعضای سازمان همکاری اسلامی در سال ۲۰۲۴ حدود ۹.۲ تریلیون دلار بوده؛ یعنی تقریباً ۸.۳ درصد اقتصاد جهانی.

همین تضاد هسته اصلی استدلال پزشکیان بود: جمعیتی بیش از دو میلیارد نفر، منابع عظیم انرژی و قرار گرفتن در مسیرهای مهم تجارت جهانی، هنوز به وزنی متناسب در اقتصاد و تصمیم‌گیری بین‌المللی تبدیل نشده است.

فقط ۱۹ درصد صادرات کشورهای اسلامی به یکدیگر می‌رسد

آمار تجارت درون جهان اسلام نیز بخش دیگری از سخنرانی رئیس‌جمهور بود.

گزارش رسمی SESRIC نشان می‌دهد صادرات کالایی میان کشورهای عضو OIC در سال ۲۰۲۴ به حدود ۴۹۱ میلیارد دلار رسید، اما سهم آن از کل صادرات اعضا تنها ۱۹.۲ درصد بود. به عبارت ساده، بیش از چهارپنجم صادرات کشورهای اسلامی هنوز راهی بازارهای خارج از جهان اسلام می‌شود.

به همین دلیل پیشنهاد سوم پزشکیان اقتصادی و علمی بود: تبدیل کشورهای اسلامی از «بازارهای جداگانه» به یک شبکه واقعی همکاری.

او از همکاری مشترک در هوش مصنوعی، پزشکی، آب، انرژی، کشاورزی، فناوری، حمل‌ونقل، لجستیک، اقتصاد دیجیتال و سرمایه‌گذاری سخن گفت و خواستار آسان‌تر شدن تحصیل جوانان مسلمان در دانشگاه‌های دیگر کشورهای اسلامی شد.

این بخش شاید کمتر از پیشنهاد امنیتی تیترساز باشد، اما در عمل می‌تواند دشوارترین مرحله وحدت مورد نظر پزشکیان باشد؛ زیرا افزایش تجارت و سرمایه‌گذاری نیازمند کاهش موانع بانکی، تعرفه‌ای، حمل‌ونقلی و سیاسی میان ده‌ها اقتصاد با ساختارهای بسیار متفاوت است.

بخش داخلی پیام پزشکیان؛ «وحدت را باید از خانه شروع کنیم»

یکی از متفاوت‌ترین قسمت‌های سخنرانی زمانی بود که رئیس‌جمهور استدلال وحدت اسلامی را به داخل ایران بازگرداند.

پزشکیان گفت اگر ایران دیگران را به عدالت و وحدت دعوت می‌کند، حکومت در داخل کشور نیز باید سهم خود را با «شنیدن صدای مردم، مبارزه با فساد و تبعیض و احترام به کرامت همه ایرانیان» ادا کند. او به‌صراحت از شیعه و سنی، فارس، کرد، عرب و بلوچ و زنان و مردان نام برد و گفت همه باید احساس کنند ایران خانه آنهاست و قانون به یک اندازه از کرامتشان حمایت می‌کند.

این جمله از منظر سیاسی مهم است؛ زیرا رئیس‌جمهور وحدت را فقط مطالبه‌ای از مردم یا کشورهای دیگر تعریف نکرد، بلکه برای حکومت نیز شرط گذاشت: عدالت داخلی، پایه اعتبار دعوت به وحدت خارجی است.

آیا «نظم امنیتی اسلامی» پزشکیان عملی می‌شود؟

سخنرانی امروز پزشکیان را می‌توان تلاش برای ارائه یک چارچوب پساجنگ برای روابط ایران و همسایگان دانست. عبارت «هیچ کشور اسلامی سکوی تجاوز نشود» در کنار پیشنهاد عدم تعرض و میانجیگری دائمی، نشان می‌دهد تهران می‌خواهد مسئله امنیت منطقه را از روابط دوجانبه فراتر ببرد و آن را به یک اصل جمعی تبدیل کند.

اما فاصله پیشنهاد تا اجرا زیاد است. ۵۷ عضو سازمان همکاری اسلامی سیاست‌های خارجی، اتحادهای امنیتی، رقابت‌های منطقه‌ای و روابط متفاوتی با قدرت‌های جهانی دارند. حتی OIC در اسناد فعلی خود از حل مسالمت‌آمیز اختلافات سخن گفته، اما تبدیل این اصول به یک سازوکار الزام‌آور همچنان چالش اصلی بوده است.

بنابراین آزمون پیشنهاد پزشکیان از زمانی آغاز می‌شود که تهران آن را از پشت تریبون کنفرانس به میز مذاکرات دولت‌های منطقه ببرد.

رئیس‌جمهور امروز جمله‌ای گفت که شاید خلاصه کل سخنرانی باشد: جهان اسلام سال‌ها درباره «دشمنان مشترک» صحبت کرده و اکنون باید به همان اندازه درباره «آینده مشترک» حرف بزند.

اگر پیشنهاد میثاق عدم تعرض، سازوکار دائمی میانجیگری و گسترش تجارت اسلامی وارد گفت‌وگوهای رسمی میان دولت‌ها شود، سخنرانی ۵ شهریور پزشکیان می‌تواند فراتر از یک پیام مناسبتی معنا پیدا کند؛ در غیر این صورت، سه پیشنهاد تازه نیز به مجموعه بلند اسناد و قطعنامه‌هایی اضافه خواهند شد که مشکل اصلی جهان اسلام همواره نه تدوین آنها، بلکه اجرای آنها بوده است.