فولاد ایرانیان
پیام مهم پزشکیان از اجلاس بریکس؛ پیشنهاد جبهه عملی علیه تحریمها و هشدار درباره حمله به تأسیسات هستهای
مسعود پزشکیان در اجلاس سران بریکس در دهلینو، از این گروه خواست از مرحله صدور بیانیه عبور کند و برای مقابله عملی با تحریمهای یکجانبه، توسعه سازوکارهای مالی مستقل و حمایت از کشورهای تحت فشار گامهای اجرایی بردارد. رئیسجمهور ایران همزمان بر احترام به حاکمیت کشورها، جلوگیری از استفاده از خاک یک کشور علیه همسایگان، حفاظت از زیرساختهای غیرنظامی و تأسیسات هستهای صلحآمیز و نقش فعالتر بریکس در مسئله فلسطین تأکید کرد. اهمیت سخنان پزشکیان زمانی بیشتر میشود که اجلاس امسال در فضایی پرتنش برگزار شده و اعضای بریکس با وجود اختلافنظرهای جدی درباره تحولات خاورمیانه، سرانجام بر سر «اعلامیه دهلینو» به توافق رسیدهاند.
۱۵:۴۹ - ۲۱ شهريور ۱۴۰۵
وانانیوز|
اجلاس بریکس ۲۰۲۶ روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر در دهلینو برگزار میشود و جنگ در خاورمیانه، اختلال در تجارت و انرژی، تحریمها، اصلاح نهادهای مالی بینالمللی و آینده نظام پرداخت جهانی از مهمترین موضوعات آن است. حضور ایران در چنین اجلاسی باعث شده بخش مهمی از توجهها به این سؤال معطوف شود که بریکس تا چه اندازه حاضر است در برابر ابزارهایی مانند تحریم، محدودیت مالی و اقدامات نظامی موضعی عملی اتخاذ کند.
پزشکیان در سخنان خود عملاً همین مسئله را در مرکز پیشنهادهای ایران قرار داد.
پزشکیان: بریکس باید از مقابله لفظی با تحریم عبور کند
رئیسجمهور ایران تحریمهای یکجانبه را اقداماتی دانست که فقط دولتها را هدف قرار نمیدهد و میتواند بر معیشت مردم، دسترسی بیماران به دارو و مسیر توسعه کشورها اثر بگذارد.
نکته مهم در سخنان پزشکیان استفاده از عبارت «مقابله جدی و عملیاتی» بود. این تعبیر نشان میدهد تهران صرفاً به دنبال محکومیت سیاسی تحریمها در بیانیههای پایانی نیست و انتظار دارد بریکس ابزارهایی ایجاد کند که هزینه تحریم برای کشورهای عضو را کاهش دهد.
این خواسته کاملاً جدا از دستورکار اقتصادی اجلاس نیست. وزیران اقتصاد و رؤسای بانکهای مرکزی بریکس پیش از نشست سران درباره اقدامات یکجانبه تجاری و مالی ابراز نگرانی کرده و از گسترش تسویه با ارزهای ملی، اتصال بهتر سامانههای پرداخت و اصلاح صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی حمایت کردهاند.
بنابراین پیشنهاد ایران حداقل از نظر کلی با بخشی از مسیر اقتصادی بریکس همپوشانی دارد.
آیا بریکس واقعاً میتواند اثر تحریمها را کاهش دهد؟
این مهمترین سؤال پشت سخنان پزشکیان است.
بریکس در سالهای اخیر به جای ایده جنجالی ایجاد یک «ارز مشترک»، بیشتر به سراغ راهکارهای عملیتر رفته است؛ از افزایش تسویه تجارت با ارزهای ملی تا اتصال سامانههای پرداخت و تأمین مالی پروژهها از طریق بانک توسعه جدید.
حتی در اجلاس امسال بحث اتصال ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی کشورهای عضو برای پرداختهای برونمرزی مطرح شده است. هند از حامیان این طرح است، اگرچه اختلاف ساختارهای مالی، کنترل سرمایه و موانع فنی، اجرای آن را دشوار میکند.
از این جهت، «مقاومت در برابر تحریم» لزوماً به معنای تشکیل یک بلوک ضدتحریمی نیست. عملیترین شکل آن میتواند ایجاد مسیرهایی باشد که تجارت قانونی میان اعضا بدون وابستگی کامل به شبکههای مالی غربی ادامه پیدا کند.
گزارشهای امروز نیز نشان میدهد ادبیات رسمی بریکس درباره کنار گذاشتن دلار محتاطانهتر از برخی شعارهای سیاسی است. در اسناد مالی اجلاس نه ارز مشترک مطرح شده و نه حذف رسمی دلار؛ تمرکز اصلی بر سیستمهای پرداخت سازگار، تسویه با ارزهای ملی و کاهش هزینه انتقال پول است.
سه محور ایران برای آینده بریکس
پزشکیان در سخنرانی خود سه اولویت را برای حضور ایران در بریکس مطرح کرد: افزایش هماهنگی سیاسی بر اساس منشور ملل متحد و احترام به حاکمیت کشورها، گسترش روابط اقتصادی و مالی مستقل از ابزارهای انحصاری و توسعه همکاری در حوزههایی مانند فناوری، انرژی و امنیت غذایی.
این سه محور در واقع سه سطح متفاوت از همکاری را هدف میگیرند.
در سطح سیاسی، تهران خواهان استفاده از وزن جمعی بریکس برای تأثیرگذاری بیشتر بر تحولات بینالمللی است.
در سطح اقتصادی، موضوع اصلی کاهش آسیبپذیری در برابر تحریم، دلار و شبکههای پرداخت محدودشونده است.
و در حوزه فناوری و انرژی، نگاه ایران به همکاری بلندمدت با اقتصادهای بزرگ جنوب جهانی است.
این نگاه با روند کلی اجلاس نیز همسوست. بریکس اکنون بیش از ۴۰ درصد جمعیت جهان و نزدیک به یکچهارم اقتصاد جهانی را نمایندگی میکند و اصلاح ساختار بانک جهانی، صندوق بینالمللی پول و سایر نهادهای بینالمللی از مطالبات مشترک بخش بزرگی از اعضاست.
هشدار پزشکیان درباره حمله به تأسیسات هستهای
بخش امنیتی سخنان رئیسجمهور ایران نیز اهمیت ویژهای داشت.
پزشکیان از کشورهای عضو خواست در برابر «عادیسازی حمله به زیرساختهای غیرنظامی و تأسیسات هستهای صلحآمیز» ایستادگی کنند و تأکید کرد حمله به چنین مراکزی میتواند امنیت بینالمللی را تهدید کند.
این موضع صرفاً خواسته تازه ایران نیست. بریکس در ژوئن ۲۰۲۵ در بیانیهای رسمی درباره حملات به ایران، نسبت به حمله به تأسیسات هستهای صلحآمیز ابراز نگرانی جدی کرده و بر ضرورت حفظ ایمنی، امنیت و پادمانهای هستهای حتی در جریان درگیریهای مسلحانه تأکید کرده بود.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز در اسناد رسمی خود یادآوری کرده که حمله مسلحانه به تأسیسات هستهای صلحآمیز میتواند اصول منشور ملل متحد، حقوق بینالملل و اساسنامه آژانس را نقض کند و خطراتی برای مردم و محیطزیست ایجاد کند.
بنابراین پزشکیان تلاش کرده این موضوع را از سطح اختلاف ایران با طرفهای دیگر به یک اصل عمومی در امنیت هستهای تبدیل کند.
پیام امنیتی دیگر؛ خاک کشورها نباید علیه همسایگان استفاده شود
رئیسجمهور ایران همچنین گفت امنیت پایدار زمانی ایجاد میشود که حاکمیت ملی کشورها محترم شمرده شود و هیچ کشوری اجازه ندهد قلمرو آن برای تهدید همسایگان مورد استفاده قرار گیرد.
این بخش از سخنان در فضای فعلی خاورمیانه معنای سیاسی مشخصی دارد؛ اما پزشکیان آن را در قالب یک اصل عمومی بیان کرد: امنیت نمیتواند برای یک کشور ایجاد شود، اگر نتیجه آن افزایش ناامنی برای کشور دیگری باشد.
اعلامیه دهلینو نیز بر احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی دولتها، حفاظت از غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی و پرهیز از اقداماتی که تنشها را تشدید میکند تأکید کرده است.
با این حال، متن توافقی بریکس بسیار محتاطانهتر از مواضع انفرادی بعضی اعضاست و برای حفظ اجماع، در بسیاری از بخشها نام کشور مشخصی را ذکر نمیکند.
اختلاف ایران و امارات؛ آزمون بزرگ انسجام بریکس
یکی از مهمترین اتفاقات اجلاس امسال توافق اعضا بر سر اعلامیه مشترک بود.
این توافق آسان به دست نیامد. رویترز گزارش داده اختلاف مواضع ایران و امارات درباره جنگ خلیج فارس یکی از اصلیترین موانع مذاکرات بوده و دیپلماتها تا ساعات پایانی برای رسیدن به عباراتی مورد قبول همه اعضا تلاش کردهاند.
در نهایت اعلامیه مشترک، تجاوز یکجانبه و نقض اصول منشور سازمان ملل را محکوم کرده اما از نام بردن مستقیم از برخی طرفهای درگیر خودداری کرده است.
همین مسئله محدودیت و در عین حال اهمیت بریکس را نشان میدهد.
این مجموعه یک اتحاد نظامی یا سیاسی همگون نیست. هند، چین، روسیه، ایران، امارات، برزیل و دیگر اعضا در بسیاری از پروندهها منافع متفاوتی دارند. قدرت بریکس در این است که همین کشورها بتوانند روی حداقلهای مشترک توافق کنند؛ ضعف آن نیز دقیقاً همین ضرورت اجماع است.
فلسطین؛ درخواست پزشکیان برای نقش فعالتر بریکس
رئیسجمهور ایران بخش دیگری از سخنانش را به فلسطین اختصاص داد و مسئله تعیین سرنوشت فلسطینیها را آزمونی برای اعتبار ساختار حکمرانی جهانی توصیف کرد.
او از بریکس خواست نقش فعالتری در این پرونده ایفا کند.
موضوع فلسطین برای بریکس تازه نیست. بیانیههای گذشته این گروه بارها بر حقوق فلسطینیان، حفاظت از غیرنظامیان و راهحل سیاسی تأکید کردهاند. در مذاکرات اجلاس امسال نیز نحوه اشاره به فلسطین و جنگ خاورمیانه یکی از دشوارترین بخشهای تنظیم اعلامیه نهایی بوده است.
اما فاصله میان صدور بیانیه و تبدیل آن به اقدام سیاسی همچنان زیاد است.
بریکس نه سازوکار امنیتی مشابه شورای امنیت دارد و نه همه اعضای آن درباره شکل حل مسئله فلسطین دیدگاه یکسانی دارند. بنابراین افزایش نقش این گروه در کوتاهمدت احتمالاً بیشتر از مسیر فشار دیپلماتیک، کمک اقتصادی و هماهنگی در سازمان ملل دنبال خواهد شد.
پیشنهاد تأسیس دبیرخانه دائمی؛ تلاش برای تبدیل بریکس به یک نهاد واقعیتر
از دیگر پیشنهادهای مهم پزشکیان، ایجاد دبیرخانه دائمی بریکس بود.
بریکس تاکنون ساختاری نسبتاً غیرمتمرکز داشته و بخش بزرگی از هماهنگیها از طریق ریاست دورهای، نشستهای وزارتی و سازوکار «شرپاها» انجام میشود.
ایجاد دبیرخانه دائمی میتواند پیگیری تصمیمها را منسجمتر کند، اما همزمان ممکن است نگرانی برخی اعضا درباره تبدیل شدن بریکس از یک گروه انعطافپذیر به سازمانی بوروکراتیک و رسمیتر را افزایش دهد.
به همین دلیل این پیشنهاد، اگرچه از نظر اجرایی قابل توجه است، برای عملی شدن به اجماع همه اعضا نیاز خواهد داشت.
پیام اصلی پزشکیان از دهلینو چه بود؟
سخنان رئیسجمهور ایران را میتوان در یک جمله خلاصه کرد: تهران میخواهد بریکس از یک مجمع سیاسیِ صادرکننده بیانیه، به شبکهای با ابزارهای اقتصادی و دیپلماتیک واقعی تبدیل شود.
مقابله با تحریم، افزایش استفاده از ارزهای ملی، ایجاد سازوکارهای پرداخت مستقل، همکاری در انرژی و فناوری، نقش فعالتر در فلسطین و ایجاد دبیرخانه دائمی، همه اجزای همین نگاهاند.
اما موفقیت این پروژه به ایران یا حتی چین و روسیه به تنهایی وابسته نیست. هند، برزیل، امارات و دیگر اعضا همزمان روابط گستردهای با آمریکا و اروپا دارند و تمایلی ندارند بریکس به یک ائتلاف آشکار ضدغربی تبدیل شود. خود هند نیز در اجلاس تأکید کرده بریکس باید صدای اقتصادهای نوظهور باشد، نه لزوماً بلوکی علیه غرب.
بنابراین دستاورد مهم اجلاس دهلینو شاید دقیقاً همین باشد: کشورهایی با منافع و اختلافات عمیق توانستهاند بر سر یک اعلامیه مشترک به توافق برسند.
برای ایران اما آزمون اصلی پس از پایان اجلاس آغاز میشود؛ اینکه آیا پیشنهاد «مقاومت عملی در برابر تحریمها» به پروژههای بانکی، پرداختی، تجاری و سرمایهگذاری واقعی تبدیل خواهد شد یا بار دیگر در حد ادبیات سیاسی اجلاسهای بینالمللی باقی میماند.
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
