قانون تعطیلی مدارس عوض شد؟ تصمیم تازه برای آلودگی هوا، برف و ناترازی انرژی

جهت‌گیری جدید آموزش‌وپرورش روشن است: کاهش تعطیلی‌های گسترده و حرکت به سمت تصمیم‌گیری منطقه‌ای.

رضوان حکیم‌زاده در تازه‌ترین توضیحات خود گفته اگر مشکل فقط مربوط به بخش محدودی از یک استان باشد، لزومی ندارد تمامی مدارس آن استان تعطیل شوند. از نگاه معاون آموزش ابتدایی، شرایط شهرستان‌ها و حتی مناطق مختلف یک شهر یا استان می‌تواند متفاوت باشد و تصمیم تعطیلی نیز باید تا حد ممکن متناسب با همان محدوده گرفته شود.

این تغییر در صورت اجرای کامل می‌تواند الگوی سال‌های اخیر را تا حد زیادی عوض کند. پیش از این، در مواردی مانند سرمای شدید، کمبود گاز یا برق و آلودگی هوا، مصوبات کارگروه‌های استانی گاهی به تعطیلی یا غیرحضوری‌شدن مدارس کل یک استان منجر می‌شد. نمونه‌های متعدد زمستان گذشته نشان می‌دهد تصمیم تعطیلی مدارس همراه با ادارات و دانشگاه‌ها از سوی کارگروه مدیریت مصرف انرژی یا مدیریت بحران استان و با موافقت استاندار اتخاذ می‌شد.

اکنون آموزش‌وپرورش به دنبال آن است که مدارس از چنین تعطیلی‌های فراگیری تا حد امکان مستثنا شوند.

یک نکته مهم؛ مصوبه دولت هنوز در مرحله اجرایی‌شدن است

تیترهایی مانند «اختیار تعطیلی مدارس کاملاً به آموزش‌وپرورش واگذار شد» ممکن است این تصور را ایجاد کند که از همین امروز تمام سازوکارهای قبلی حذف شده‌اند؛ اما اظهارات خود وزیر آموزش‌وپرورش چنین برداشت قطعی‌ای را تأیید نمی‌کند.

علیرضا کاظمی روز ۲۳ شهریور اعلام کرد دولت با واگذاری مرجعیت تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس به آموزش‌وپرورش موافقت کرده است، اما افزود که مصوبه در آن زمان هنوز به وزارتخانه ابلاغ نشده بود و قرار است کارگروهی برای اجرای آن تشکیل شود.

بنابراین تا روشن‌شدن متن نهایی ابلاغیه، نحوه تعامل آموزش‌وپرورش با استانداری‌ها، وزارت بهداشت، سازمان محیط‌زیست و ستادهای مدیریت بحران همچنان یک بخش مهم و تعیین‌کننده ماجراست.

این موضوع به‌ویژه درباره آلودگی هوا اهمیت دارد؛ زیرا طبق آیین‌نامه اجرایی قانون هوای پاک، کارگروه اضطرار آلودگی هوا با ریاست استاندار یا معاون عمرانی استانداری تشکیل می‌شود و نظر دستگاه‌های بهداشتی و محیط‌زیستی نیز در فرآیند تصمیم‌گیری نقش دارد.

در نتیجه، آنچه فعلاً قطعی است تغییر سیاست دولت و افزایش نقش آموزش‌وپرورش در تصمیم تعطیلی مدارس است؛ جزئیات حقوقی و اجرایی آن باید در ابلاغ نهایی مشخص شود.

چرا آموزش‌وپرورش می‌خواهد مدارس کمتر تعطیل شوند؟

استدلال اصلی وزارت آموزش‌وپرورش، «زمان از دست‌رفته آموزش» است.

حکیم‌زاده می‌گوید دانش‌آموزان ایرانی از نظر تعداد روزهای مدرسه، ساعات حضور در کلاس و زمان روزانه آموزش در شرایطی قرار دارند که هر تعطیلی اضافه می‌تواند فاصله آموزشی را بیشتر کند. او تأکید کرده هنگام مقایسه عملکرد دانش‌آموزان ایران در آزمون‌های بین‌المللی، تنها نباید به نمره و رتبه نگاه کرد؛ میزان زمانی که دانش‌آموز در مدرسه آموزش می‌بیند نیز یک متغیر مهم است.

داده‌های OECD نیز اهمیت زمان آموزش را نشان می‌دهد. در کشورهای عضو و اقتصادهای مورد بررسی این سازمان، دانش‌آموزان دوره ابتدایی به‌طور متوسط ۱۸۶ روز در سال و دانش‌آموزان دوره متوسطه اول حدود ۱۸۴ روز آموزش دارند. متوسط آموزش اجباری نیز در دوره ابتدایی حدود ۸۰۴ ساعت و در متوسطه اول حدود ۹۲۲ ساعت در سال است. البته ایران عضو OECD نیست و این ارقام را نمی‌توان بدون داده همسان مستقیماً با ایران مقایسه کرد، اما نشان می‌دهد «ساعت واقعی آموزش» یکی از شاخص‌های مهم سیاست‌گذاری آموزشی در جهان است.

تعطیلی مدارس برای ناترازی انرژی چقدر مؤثر است؟

یکی از مهم‌ترین استدلال‌های تازه آموزش‌وپرورش به مصرف انرژی مربوط می‌شود.

در سال‌های اخیر یکی از پاسخ‌ها به کمبود گاز و برق، تعطیلی ادارات، دانشگاه‌ها و مدارس بوده است؛ اما پژوهشگاه مطالعات آموزش‌وپرورش می‌گوید سهم تعطیلی مدارس در کاهش ناترازی انرژی بسیار محدود است.

علی محبی، رئیس این پژوهشگاه، در گزارشی اعلام کرده بررسی‌ها سهم تعطیلی مدارس در اصلاح ناترازی انرژی را حدود ۱.۵ درصد برآورد کرده‌اند، در حالی که سهم مصرف خانوارها بیش از ۳۰ درصد عنوان شده است.

اگر این برآورد مبنای سیاست‌گذاری قرار گیرد، استدلال آموزش‌وپرورش این خواهد بود که هزینه آموزشی تعطیلی میلیون‌ها دانش‌آموز با میزان صرفه‌جویی حاصل تناسب ندارد.

به همین دلیل، وزارتخانه پیشنهاد می‌کند در زمان بحران انرژی ابتدا گزینه‌هایی مانند مدیریت مصرف، تأمین پایدار انرژی مدارس و تعطیلی محدود جغرافیایی بررسی شود و تعطیلی سراسری مدارس آخرین انتخاب باشد.

تکلیف مدارس در روزهای آلودگی هوا چه می‌شود؟

بخش حساس سیاست جدید احتمالاً همین‌جاست.

کاظمی و حکیم‌زاده هر دو معتقدند نباید با رسیدن آلودگی به یک سطح مشخص، بلافاصله تمام مدارس یک استان غیرحضوری شوند. وزیر آموزش‌وپرورش حتی گفته است در موضوع آلودگی هوا می‌توان فعالیت دانش‌آموزان را مدیریت کرد، بدون اینکه الزاماً مدرسه تعطیل و آموزش مجازی شود.

اما این سیاست به معنای نادیده‌گرفتن سلامت دانش‌آموزان نیست. شاخص کیفیت هوا، ترکیب آلاینده‌ها، سن دانش‌آموزان، توصیه وزارت بهداشت و شرایط گروه‌های حساس همچنان باید در تصمیم نهایی دخیل باشند.

احتمالاً تفاوت اصلی این خواهد بود که اگر آلودگی فقط چند شهرستان یا منطقه را درگیر کند، سایر نقاط استان الزاماً تعطیل نخواهند شد.

این دقیقاً همان مدلی است که حکیم‌زاده از آن با عنوان تصمیم‌گیری متناسب با شرایط هر منطقه یاد کرده است.

آیا با بارش برف هم مدارس دیگر تعطیل نمی‌شوند؟

خیر؛ سیاست تازه به معنای پایان تعطیلی مدارس نیست.

اگر برف سنگین، یخبندان، بسته‌شدن راه‌ها یا شرایط جوی حضور دانش‌آموزان را خطرناک کند، همچنان تعطیلی می‌تواند ضروری باشد. تفاوت موردنظر وزارت آموزش‌وپرورش در محدوده تعطیلی است.

برای مثال، اگر چند روستا یا شهرستان کوهستانی با بارش سنگین مواجه شوند اما مرکز استان شرایط عادی داشته باشد، به‌جای تعطیلی همه مدارس استان، فقط مناطق درگیر می‌توانند مشمول تعطیلی یا تغییر شیوه آموزش شوند.

این رویکرد از منظر آموزشی منطقی‌تر است، اما اجرای آن نیازمند اطلاعات دقیق و سریع محلی و هماهنگی میان آموزش‌وپرورش، هواشناسی، راهداری، مدیریت بحران و دستگاه‌های بهداشتی خواهد بود.

تجربه کرونا چرا دوباره وارد بحث تعطیلی مدارس شده است؟

حکیم‌زاده برای دفاع از کاهش تعطیلی‌ها به تجربه دوران کرونا نیز اشاره کرده است.

او معتقد است طولانی‌شدن آموزش غیرحضوری در ایران به یادگیری دانش‌آموزان آسیب زده و نباید تجربه تعطیلی گسترده مدارس در بحران‌های دیگر تکرار شود. در عین حال، برخی تعابیر مطرح‌شده درباره عملکرد تمام کشورهای جهان در دوران کرونا نیازمند احتیاط است؛ کشورها در دوره‌های مختلف همه‌گیری، بسته به شدت انتقال و سیاست‌های بهداشتی، مسیرهای بسیار متفاوتی را طی کردند.

راهنمای سازمان جهانی بهداشت و یونیسف نیز در دوران همه‌گیری بر یک حکم مطلق مبنی بر «بازبودن همیشگی مدارس» تأکید نداشت؛ بلکه بر ارزیابی شرایط محلی، کاهش خطر انتقال و بازگشایی ایمن مدارس همراه با ملاحظات بهداشتی تأکید می‌کرد.

بنابراین درس اصلی کرونا را می‌توان اهمیت سنجش همزمان دو خطر دانست: خطر سلامت عمومی و خطر از دست‌رفتن آموزش.

تعطیلی مدارس در سال تحصیلی جدید چگونه اعلام خواهد شد؟

آنچه از اظهارات اخیر مسئولان برمی‌آید، سال تحصیلی جدید با سیاستی متفاوت آغاز خواهد شد: حضوری‌بودن اصل است و تعطیلی باید به یک تصمیم استثنایی و تا حد امکان محدود تبدیل شود.

در عین حال خانواده‌ها باید به یک نکته توجه کنند. هنوز نباید هر خبر درباره «حذف تعطیلی مدارس» را به معنای ممنوع‌شدن تعطیلی تلقی کرد. دولت اصل واگذاری مرجعیت را تصویب کرده، اما وزیر آموزش‌وپرورش در ۲۳ شهریور صراحتاً گفته بود ابلاغ رسمی و تشکیل کارگروه اجرایی هنوز باقی مانده است.

اگر مصوبه مطابق اظهارات حکیم‌زاده اجرایی شود، مهم‌ترین تغییر قابل مشاهده برای خانواده‌ها این خواهد بود که در زمستان و روزهای آلوده ممکن است به‌جای تیتر «تمام مدارس استان تعطیل شد»، بیشتر با اطلاعیه‌هایی در سطح شهرستان، منطقه یا حتی گروه مشخصی از مدارس روبه‌رو شوند.

بنابراین سیاست تازه به معنی پایان تعطیلی مدارس نیست؛ هدف آن پایان‌دادن به تعطیلی‌های فراگیر و غیرضروری و تبدیل تعطیلی به تصمیمی دقیق‌تر، محدودتر و متناسب با شرایط واقعی هر منطقه است.