هشدار محسن رضایی به آمریکا و کشورهای همسایه؛ شرکت‌های آمریکایی و تردد در هرمز هدف اقدام متقابل می‌شوند؟

اظهارات تازه رضایی بخشی از گفت‌وگوی او با شبکه الجزیره است. در متن منتشرشده از این مصاحبه، دبیر شورای عالی امنیت ملی مدعی شد آمریکا اخیراً در چارچوب آنچه تهران «محاصره اقتصادی» می‌خواند، تلاش‌هایی برای محدود کردن روابط مالی و تجاری ایران با کشورهای دیگر آغاز کرده است. او سپس دو مسیر پاسخ را توضیح داد: نخست، هدف قرار دادن منافع و شرکت‌های آمریکایی از جمله شرکت‌های فعال در حوزه حفاری و تجارت در منطقه؛ و دوم، اقدام متقابل در برابر کشورهایی که با آمریکا در اعمال محدودیت‌های اقتصادی علیه ایران همکاری کنند.

رضایی درباره مسیر دوم گفت در صورت همکاری یک کشور همسایه با فشارهای مالی و تجاری آمریکا، تهران ممکن است برای کشتی‌های آن کشور در تنگه هرمز محدودیت ایجاد کند یا در روابط اقتصادی اقدام متقابل انجام دهد. متن بازنشرشده مصاحبه از عبارت «تحریم» کشتی‌های آن کشور استفاده کرده است.

بنابراین، آنچه فعلاً وجود دارد بیان موضع و هشدار از سوی دبیر شورای عالی امنیت ملی است؛ منابع بررسی‌شده در زمان نگارش این گزارش از اجرای یک اقدام تازه علیه شرکت مشخص آمریکایی یا کشتی‌های یک کشور همسایه در پی همین اظهارات خبر نداده‌اند.

سمت محسن رضایی چیست؟

در برخی بازنشرها عنوان «دبیر شورای امنیت ملی» برای محسن رضایی نوشته شده، اما عنوان کامل او دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران است. مسعود پزشکیان در مرداد ۱۴۰۵ با صدور حکمی رضایی را رسماً به این سمت منصوب کرد و او همچنین نماینده رهبر جمهوری اسلامی در این شورا است.

این جایگاه باعث می‌شود سخنان او درباره سیاست امنیتی، تنگه هرمز و روابط منطقه‌ای اهمیت بیشتری از یک موضع‌گیری شخصی داشته باشد، هرچند عملیاتی شدن هر یک از گزینه‌های مطرح‌شده تابع تصمیم‌ها و سازوکارهای حکومتی و نظامی ایران خواهد بود.

پیام همزمان تهران به همسایگان خلیج فارس

بخش مهم مصاحبه رضایی مستقیماً متوجه کشورهای عربی همسایه بود. او از این کشورها خواست در فشار اقتصادی یا اقدامات نظامی آمریکا علیه ایران مشارکت نکنند و در بخش دیگری از مصاحبه تأکید کرد ایران خواهان روابط دوستانه با کشورهای منطقه است. همزمان، او هشدار داد استفاده از خاک یا همکاری اقتصادی کشورهای همسایه علیه ایران می‌تواند پاسخ متقابل تهران را به دنبال داشته باشد.

این موضع در شرایط حساسی بیان شده است. نشست برنامه‌ریزی‌شده ایران و کشورهای عرب خلیج فارس در عمان که قرار بود درباره تردد از تنگه هرمز و کاهش تنش گفت‌وگو کند، پیش‌تر به تعویق افتاد. رویترز گزارش کرده بود این تعویق در فضایی رخ داد که حملات منطقه‌ای و نگرانی کشورهای عربی درباره امنیت مسیرهای انرژی شدت گرفته بود.

به همین دلیل، اظهارات اخیر رضایی را می‌توان در چارچوب همزمان دو مسیر تهران دید: اعلام آمادگی برای مذاکره با کشورهای منطقه و در عین حال هشدار درباره هزینه همراهی آنها با فشارهای آمریکا.

تنگه هرمز چرا در مرکز این تقابل قرار گرفته است؟

اهمیت تنگه هرمز فقط به روابط ایران و آمریکا محدود نمی‌شود. پیش از آغاز بحران فعلی، حدود یک‌پنجم نفت و گاز جهان از این آبراه عبور می‌کرد. اکنون حجم تردد به‌شدت کاهش یافته است. داده‌های کپلر که رویترز روز ۱۸ سپتامبر منتشر کرد نشان می‌داد تنها چهار کشتی کالایی در یک روز از هرمز عبور کرده‌اند؛ در حالی که میانگین ۱۰ روزه ۱۶ فروند بوده است.

این افت تردد پیامد اقتصادی مستقیمی دارد. فایننشال تایمز گزارش کرده حمل‌ونقل کانتینری از مسیر هرمز به‌شدت افت کرده و هزینه‌های بیمه دریایی و حمل کالا در منطقه افزایش یافته است؛ برخی مسیرهای تجاری نیز به بنادر جایگزین در عمان و سواحل شرقی امارات منتقل شده‌اند.

بنابراین هرگونه محدودیت تازه برای کشتی‌های تجاری می‌تواند فراتر از دو کشور درگیر، بر زنجیره عرضه، بیمه، هزینه حمل و قیمت انرژی اثر بگذارد.

شرکت‌های آمریکایی در منطقه؛ بخش تازه راهبرد اعلامی ایران؟

تهران پیش‌تر بیشتر بر پایگاه‌ها و نیروهای نظامی آمریکا در منطقه تمرکز داشت. اظهارات رضایی درباره شرکت‌های نفتی، حفاری و تجاری آمریکایی از این جهت قابل توجه است که حوزه اقتصاد را نیز وارد ادبیات اقدام متقابل می‌کند.

این موضع البته کاملاً بدون سابقه نیست. رضایی در اواخر مرداد نیز گفته بود اگر کشورهای دیگر در تحریم اقتصادی ایران مشارکت کنند، ممکن است «منافع» آنها با واکنش تهران مواجه شود و شرکت‌های اقتصادی آمریکا در اطراف ایران را نیز در همین چارچوب مطرح کرده بود.

در اوایل شهریور نیز تهران از ایجاد یک «منطقه محدود» دریایی در بخش‌هایی از خلیج فارس سخن گفت. رضایی گفته بود این محدوده از خط محاصره دریایی آمریکا آغاز می‌شود و کشتی‌هایی که وارد آن شوند ممکن است در فهرست محدودیت‌های ایران قرار گیرند.

بنابراین سخنان امروز بیش از آنکه یک موضوع کاملاً جدید باشد، ادامه موضعی است که ایران طی هفته‌های اخیر درباره پاسخ اقتصادی و دریایی به فشار آمریکا مطرح کرده است.

همزمان مسیر مذاکره نیز باز مانده است

لحن هشدارآمیز رضایی در شرایطی مطرح شده که همزمان تماس‌های غیرمستقیم سیاسی ادامه دارد.

او در همان مصاحبه گفت قطر و پاکستان در حال رایزنی میان ایران و آمریکا هستند و تهران شروط خود را به واسطه این کشورها منتقل کرده است. این شروط، بنا بر اظهارات او، شامل آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، پایان جنگ در جبهه‌های مختلف، توقف حملات به ایران و پایان محاصره دریایی است.

بنابراین تصویر کنونی روابط تهران و واشنگتن ترکیبی از فشار، تهدید به اقدام متقابل و مذاکره غیرمستقیم است. مشخص نیست کدام مسیر در روزهای آینده غالب خواهد شد.

بازار نفت چرا به این اظهارات حساس است؟

بازار جهانی انرژی در حال حاضر نیز با عرضه محدود و نااطمینانی بالا روبه‌روست. اختلال در تردد هرمز، مشکلات مسیر دریای سرخ و آسیب به برخی زیرساخت‌های منطقه باعث شده نفت طی روزهای اخیر در سطوح بالای ۱۰۰ دلار معامله شود. رویترز همچنین گزارش داده مدیران شرکت‌هایی مانند شل و اکوینور درباره کاهش توان بازار جهانی برای جذب شوک‌های جدید عرضه هشدار داده‌اند.

در چنین فضایی، بازار نه فقط به حمله واقعی، بلکه به افزایش احتمال اختلال در تولید و حمل‌ونقل واکنش نشان می‌دهد. اگر تنش بر سر شرکت‌های نفتی یا کشتی‌های کشورهای منطقه بالا برود، هزینه بیمه و ریسک حمل می‌تواند افزایش پیدا کند؛ در مقابل، پیشرفت مذاکرات می‌تواند بخشی از حق بیمه ژئوپلیتیک موجود در قیمت انرژی را کاهش دهد.

این دو نتیجه سناریویی هستند و نه پیش‌بینی قطعی؛ زیرا اثر نهایی به نوع اقدام، واکنش طرف‌های دیگر و وضعیت تردد واقعی در هرمز وابسته خواهد بود.

هشدار تازه چه معنایی برای کشورهای همسایه دارد؟

مهم‌ترین بخش اظهارات رضایی برای دولت‌های خلیج فارس احتمالاً همین اتصال میان همکاری اقتصادی با آمریکا و دسترسی به مسیرهای دریایی است.

تهران می‌گوید کشورهای منطقه نباید در محدود کردن تجارت و امور مالی ایران با واشنگتن همکاری کنند؛ در مقابل، آمریکا طی ماه‌های گذشته فشار برای محدود کردن صادرات و دسترسی مالی ایران را افزایش داده است. رویترز در مرداد گزارش کرده بود دولت آمریکا در حال تشدید تحریم‌ها و فشار بر تجارت نفت ایران است.

کشورهای همسایه در نتیجه میان چند ملاحظه قرار دارند: روابط امنیتی و اقتصادی با آمریکا، روابط تجاری با ایران و نیاز به حفظ امنیت خطوط صادرات نفت و گاز.

تا زمان نگارش این گزارش، در منابع معتبر بررسی‌شده واکنش رسمی تازه‌ای از سوی دولت‌های عربی مشخصاً به همین بخش از اظهارات جدید رضایی مشاهده نشده است.

جمع‌بندی؛ «جنگ اقتصادی» به دریا و منافع تجاری گره خورد

سخنان محسن رضایی نشان می‌دهد شورای عالی امنیت ملی ایران، دست‌کم در سطح موضع اعلامی، پاسخ به فشار اقتصادی آمریکا را محدود به حوزه مالی نمی‌داند. او از امکان هدف قرار گرفتن منافع اقتصادی آمریکا و اعمال محدودیت متقابل علیه کشورهایی سخن گفته که در محدودسازی روابط مالی و تجاری ایران با واشنگتن همراه شوند.

در عین حال تهران همچنان شروط خود برای مذاکره را از طریق قطر و پاکستان منتقل کرده و از کشورهای منطقه نیز درباره همکاری و امنیت مشترک سخن می‌گوید.

به این ترتیب، مسئله اصلی در روزهای آینده این خواهد بود که این اظهارات در سطح بازدارندگی لفظی باقی می‌ماند یا با اقدامات اجرایی تازه در تنگه هرمز و مناسبات اقتصادی منطقه همراه می‌شود. با توجه به نقش هرمز در تجارت جهانی انرژی و کاهش شدید تردد کشتی‌ها در هفته‌های اخیر، هر تغییر عملی در این مسیر می‌تواند اثر اقتصادی آن را بسیار فراتر از روابط ایران و آمریکا ببرد.