هزینه پول از درآمد تسهیلات بانک گردشگری جلو زد؛ شکاف ۱۶.۷ همتی در «وگردش»

عملکرد شش‌ماهه بانک گردشگری در نگاه نخست یک عدد امیدوارکننده دارد؛ درآمد حاصل از تسهیلات اعطایی طی نیمه نخست ۱۴۰۵ بیش از دو برابر شده و به حدود ۴۷ هزار و ۹۸۴ میلیارد تومان رسیده است. اما قرار دادن این عدد در کنار هزینه‌ای که بانک برای سود سپرده‌های سرمایه‌گذاری پرداخت کرده، تصویر متفاوتی می‌سازد. «وگردش» در همین دوره حدود ۶۴ هزار و ۷۰۱ میلیارد تومان سود سپرده پرداخت کرده است؛ یعنی فقط در مقایسه این دو سرفصل، هزینه سود سپرده‌ها حدود ۱۶ هزار و ۷۱۷ میلیارد تومان بیشتر از درآمد تسهیلات بوده است. این فاصله در دوره مشابه سال قبل حدود ۱۱ هزار و ۲۵۶ میلیارد تومان بود؛ بنابراین با وجود رشد سریع درآمد تسهیلات، شکاف ریالی میان این دو بخش نه‌تنها بسته نشده، بلکه حدود ۵.۵ همت بزرگ‌تر شده است. این مقایسه به‌تنهایی به معنای زیان‌ده بودن کل بانک نیست، زیرا سایر درآمدهای عملیاتی، کارمزدها، سرمایه‌گذاری‌ها و هزینه‌ها نیز در سود نهایی مؤثرند؛ اما برای سهامداران «وگردش» یک سؤال اساسی ایجاد می‌کند: آیا سرعت رشد درآمدهای اصلی بانک برای مهار هزینه بالای تجهیز منابع کافی است؟

درآمد تسهیلات دو برابر شد؛ اما هزینه سپرده هنوز بالاتر است

بر اساس گزارش عملکرد شش‌ماهه، بانک گردشگری از محل تسهیلات اعطایی حدود ۴۷.۹۸ همت درآمد شناسایی کرده؛ رقمی که در شش‌ماهه مشابه سال قبل حدود ۲۳.۵۴ همت بود. به این ترتیب درآمد تسهیلات بانک در یک سال تقریباً ۱۰۴ درصد افزایش یافته است. افزایش بیش از دوبرابری این سرفصل نشان می‌دهد مقیاس درآمدزایی اعتباری بانک به شکل قابل توجهی بزرگ‌تر شده و از این منظر عملکرد «وگردش» نسبت به سال گذشته تغییر محسوسی داشته است.

اما در طرف دیگر تراز، هزینه سود سپرده‌های سرمایه‌گذاری نیز از حدود ۳۴.۸ همت در نیمه نخست سال گذشته به حدود ۶۴.۷ همت در شش‌ماهه امسال رسیده است؛ رشدی نزدیک به ۸۶ درصد. شاید در نگاه اول کمتر بودن نرخ رشد هزینه سپرده از نرخ رشد درآمد تسهیلات نشانه‌ای مثبت تلقی شود، اما سطح اولیه این دو عدد اهمیت زیادی دارد. هزینه سود سپرده از پایه‌ای بسیار بالاتر آغاز شده و در نتیجه حتی رشد سریع‌تر درآمد تسهیلات نیز نتوانسته فاصله مطلق این دو سرفصل را ببندد.

در شش‌ماهه ۱۴۰۴، اختلاف میان درآمد تسهیلات و سود سپرده حدود منفی ۱۱.۲۵ همت بود. این فاصله در شش‌ماهه ۱۴۰۵ به حدود منفی ۱۶.۷۲ همت رسیده است. به بیان ساده‌تر، اگر فقط این دو ردیف مهم عملیات بانکی را کنار یکدیگر قرار دهیم، شکاف ریالی آنها طی یک سال حدود ۴۸ درصد بزرگ‌تر شده است.

این همان نکته‌ای است که ممکن است پشت درصدهای رشد پنهان بماند. درآمد تسهیلات ۱۰۴ درصد رشد کرده و هزینه سود سپرده ۸۶ درصد، اما چون مبلغ هزینه سود سپرده از ابتدا بالاتر بوده، حاصل نهایی هنوز به نفع درآمد تسهیلات تغییر نکرده است.

شهریور هم شکاف را نبست

عملکرد شهریورماه نیز تقریباً همین تصویر را تکرار می‌کند. بانک گردشگری در شهریور حدود ۱۰ هزار و ۷۴۳ میلیارد تومان درآمد تسهیلاتی شناسایی کرده که نسبت به ۷ هزار و ۶۳۸ میلیارد تومان شهریور سال گذشته حدود ۴۱ درصد بیشتر است. در مقابل، سود پرداختی به سپرده‌ها در همین ماه به حدود ۱۳ هزار و ۸۵۴ میلیارد تومان رسیده، در حالی که این رقم در شهریور سال قبل نزدیک به ۸ هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان بود. رشد هزینه سود سپرده در شهریور بنابراین حدود ۵۹ درصد برآورد می‌شود.

نتیجه مقایسه این دو رقم، فاصله منفی حدود ۳ هزار و ۱۱۱ میلیارد تومانی تنها در شهریور است. در شهریور سال گذشته همین اختلاف حدود یک هزار و ۶۲ میلیارد تومان بود. یعنی فاصله میان درآمد تسهیلات و هزینه سود سپرده در این مقایسه ماهانه تقریباً سه برابر شده است.

این موضوع برای بررسی روند «وگردش» اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا در پنج‌ماهه نخست سال نیز درآمد تسهیلات حدود ۳۷.۲۴ همت و سود سپرده‌ها نزدیک به ۵۰.۸۵ همت گزارش شده بود و فاصله دو سرفصل به حدود منفی ۱۳.۶ همت می‌رسید. شهریور نیز نتوانسته جهت این روند را تغییر دهد و حدود ۳.۱ همت دیگر به این شکاف اضافه کرده است.

بانک گردشگری چرا برای منابع خود این‌قدر هزینه می‌کند؟

در بانکداری، سپرده ماده اولیه اصلی فعالیت اعتباری است. بانک منابع را از سپرده‌گذاران جذب می‌کند و بخشی از آن را از طریق تسهیلات، اوراق و سایر ابزارها به کار می‌گیرد. بنابراین هزینه‌ای که بانک برای جذب و نگهداری سپرده می‌پردازد، یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده کیفیت درآمد عملیاتی آن است.

بالابودن هزینه سود سپرده الزاماً نشانه یک مشکل غیرعادی نیست؛ حجم سپرده‌ها، ترکیب سپرده‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت، نرخ‌های پرداختی و سیاست بانک برای جذب منابع می‌توانند رقم این هزینه را تغییر دهند. اما زمانی که رشد هزینه پول در سطحی قرار می‌گیرد که درآمد تسهیلات به‌تنهایی قادر به پوشش آن نیست، تحلیل سایر منابع درآمدی بانک اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

برای «وگردش» نیز دقیقاً همین نکته مطرح است. نمی‌توان صرفاً با کسر درآمد تسهیلات از سود سپرده‌ها درباره سود یا زیان بانک حکم صادر کرد. بانک ممکن است از محل کارمزد، اوراق، سرمایه‌گذاری‌ها، مبادلات ارزی یا واگذاری دارایی‌ها درآمد قابل توجهی کسب کند. اما از منظر کیفیت عملیات بانکی، استمرار فاصله بالا میان این دو ردیف نشان می‌دهد مدیریت هزینه تجهیز منابع همچنان یکی از مهم‌ترین متغیرهای پیش روی بانک است.

۱۰ همت سود از فروش ماهان؛ درآمدی مهم اما متفاوت با بانکداری روزمره

یکی از اتفاقات قابل توجه بانک گردشگری در پایان شهریور، واگذاری کامل سهام این بانک در شرکت گسترش صنایع و معادن ماهان بود. بر اساس گزارش منتشرشده، بانک حدود ۲۹.۷۴۸ درصد از سهام ماهان را واگذار کرده و ارزش معامله نزدیک به ۱۹ همت بوده است؛ معامله‌ای که بیش از ۱۰ همت سود برای بانک گردشگری به همراه داشته است.

این سود از منظر صورت‌های مالی بانک بسیار مهم است و می‌تواند اثر قابل توجهی بر عملکرد دوره داشته باشد. با این حال، ماهیت آن با درآمد حاصل از فعالیت مستمر تسهیلاتی متفاوت است. فروش یک سرمایه‌گذاری و شناسایی سود ناشی از واگذاری دارایی، رویدادی نیست که الزاماً هر فصل یا هر سال با همان مقیاس تکرار شود.

به همین دلیل سهامداران باید میان دو تصویر تفکیک قائل شوند: نخست، سودی که بانک از فروش سرمایه‌گذاری‌ها و دارایی‌های خود کسب می‌کند و دوم، عملکرد تکرارشونده هسته اصلی بانکداری شامل جذب سپرده و اعطای تسهیلات.

فروش ماهان می‌تواند سود حسابداری قابل توجهی برای «وگردش» ایجاد کند و همزمان در مسیر کاهش بنگاه‌داری بانک نیز ارزیابی شود؛ اما وجود این سود نباید باعث شود روند درآمد و هزینه در عملیات اعتباری بانک از نگاه تحلیل‌گران دور بماند.

خروج از بنگاه‌داری در «وگردش» سرعت گرفته است

ماهان تنها دارایی در مسیر واگذاری بانک گردشگری نیست. بانک در هفته‌های گذشته برنامه فروش مجموعه‌ای از سهام و املاک مازاد خود را نیز دنبال کرده است. در یکی از مزایده‌ها، سهام شرکت‌های فولادی و معدنی در چارچوب کاهش سرمایه‌گذاری‌های غیربانکی و اجرای الزامات بانک مرکزی برای خروج از بنگاه‌داری به فروش گذاشته شده است.

بانک همچنین نتایج بازگشایی پاکات مزایده مربوط به ۳۲ ردیف ملک مازاد و تملیکی را منتشر کرده است. این روند نشان می‌دهد مدیریت دارایی‌های غیرعملیاتی و تبدیل بخشی از آنها به منابع نقد، به یکی از محورهای مهم برنامه بانک گردشگری تبدیل شده است.

فروش دارایی‌های مازاد می‌تواند چند اثر برای بانک داشته باشد؛ از یک سو منابع نقد جدید ایجاد می‌کند، از سوی دیگر سرمایه حبس‌شده در دارایی‌های غیربانکی را آزاد می‌کند و در صورت فروش بالاتر از ارزش دفتری، امکان شناسایی سود نیز وجود دارد. با این حال، کیفیت بلندمدت عملکرد بانک در نهایت به توانایی آن برای ایجاد درآمد پایدار از فعالیت اصلی بانکداری وابسته خواهد بود.

بانکی که دارایی بزرگ می‌فروشد ممکن است در یک دوره مالی سود قابل توجهی ثبت کند، اما بازار سرمایه معمولاً میان سودهای ناشی از عملیات تکرارشونده و سودهای حاصل از فروش دارایی تفکیک قائل می‌شود. بنابراین باید دید منابع حاصل از این واگذاری‌ها چگونه در ساختار مالی «وگردش» به کار گرفته خواهند شد.

آیا رشد ۱۰۴ درصدی درآمد تسهیلات کافی است؟

نکته مثبت عملکرد بانک گردشگری را نباید نادیده گرفت. دو برابرشدن درآمد تسهیلات در یک سال، تغییر کوچک و کم‌اهمیتی نیست. افزایش درآمد از ۲۳.۵ همت به نزدیک ۴۸ همت نشان می‌دهد ظرفیت درآمدزایی اعتباری بانک در مقایسه با سال گذشته به‌طور محسوسی افزایش یافته است.

از سوی دیگر، نرخ رشد هزینه سود سپرده یعنی ۸۶ درصد، پایین‌تر از نرخ رشد درآمد تسهیلات بوده است. اگر این روند در دوره‌های آینده ادامه پیدا کند و درآمد تسهیلات برای مدتی با سرعت بیشتری نسبت به هزینه سود سپرده رشد کند، شکاف موجود می‌تواند به تدریج کاهش یابد.

اما داده‌های شش‌ماهه نشان می‌دهد این نقطه هنوز فرا نرسیده است. فاصله مطلق دو سرفصل از حدود ۱۱.۳ همت به حدود ۱۶.۷ همت افزایش یافته و همین موضوع اجازه نمی‌دهد صرفاً براساس نرخ رشد درآمد، از برطرف‌شدن مسئله هزینه پول صحبت شود.

در واقع «وگردش» اکنون در وضعیتی قرار دارد که سرعت حرکت درآمد بهتر شده، اما فاصله‌ای که باید جبران شود نیز بزرگ‌تر شده است.

مقایسه‌ای که باید با احتیاط انجام شود

در ادبیات گزارش‌های بانکی گاهی اختلاف درآمد تسهیلات و سود پرداختی به سپرده‌ها تحت عنوان «تراز» معرفی می‌شود. با این حال، برای تحلیل دقیق صورت‌های مالی یک بانک نباید این اختلاف را با سود عملیاتی یا سود خالص یکسان دانست.

بانک‌ها درآمدهای دیگری از کارمزد، سرمایه‌گذاری، اوراق و سایر فعالیت‌ها دارند و در مقابل، هزینه‌های اداری، مطالبات مشکوک‌الوصول، ذخایر و سایر هزینه‌های عملیاتی نیز بر نتیجه نهایی اثر می‌گذارند.

بنابراین عدد منفی ۱۶.۷ همت در گزارش حاضر به معنای زیان ۱۶.۷ همتی بانک گردشگری نیست. این رقم فقط اختلاف میان دو سرفصل مشخص یعنی درآمد تسهیلات اعطایی و سود پرداختی به سپرده‌هاست. همین تفکیک برای جلوگیری از برداشت نادرست درباره وضعیت بانک ضروری است.

اما این احتیاط تحلیلی از اهمیت خود عدد کم نمی‌کند. برای بانکی که فعالیت اصلی آن واسطه‌گری وجوه است، مقایسه درآمد اعتباری با هزینه تجهیز منابع یکی از شاخص‌هایی است که می‌تواند جهت تغییرات عملیات اصلی را نشان دهد.

سهامداران «وگردش» باید چه چیزی را در نیمه دوم سال دنبال کنند؟

مهم‌ترین سؤال در نیمه دوم ۱۴۰۵ این است که آیا درآمد تسهیلات بانک گردشگری همچنان سریع‌تر از هزینه سود سپرده‌ها رشد خواهد کرد یا خیر. اگر رشد درآمد اعتباری ادامه پیدا کند و همزمان هزینه جذب منابع کنترل شود، امکان کاهش فاصله فعلی وجود دارد.

در مقابل، اگر هزینه سود سپرده‌ها همچنان با ارقام سنگین افزایش یابد، بانک برای پوشش این فاصله به سایر درآمدها وابستگی بیشتری خواهد داشت. درآمد کارمزدی، درآمد سرمایه‌گذاری و بازده حاصل از مدیریت دارایی‌ها در چنین شرایطی اهمیت بالاتری پیدا می‌کنند.

موضوع دوم، اثر واگذاری دارایی‌هاست. فروش ماهان و شناسایی بیش از ۱۰ همت سود رویداد بااهمیتی است، اما باید دید منابع حاصل از این معامله و سایر فروش‌ها چگونه در ساختار بانک مصرف می‌شود. اگر این منابع به بهبود ساختار مالی، کاهش هزینه منابع یا افزایش ظرفیت درآمدزایی پایدار منجر شوند، آثار آنها فراتر از سود یک‌باره فروش خواهد بود.

موضوع سوم نیز کیفیت دارایی‌ها و تسهیلات بانک است. رشد درآمد تسهیلات زمانی ارزش بیشتری پیدا می‌کند که همزمان کیفیت وصول مطالبات حفظ شود و افزایش درآمد با رشد مطالبات غیرجاری همراه نباشد. گزارش ماهانه به‌تنهایی پاسخ کاملی به این بخش نمی‌دهد و برای ارزیابی آن باید صورت‌های مالی و یادداشت‌های همراه بررسی شوند.

«وگردش»؛ درآمد بیشتر، اما هزینه پول همچنان مسئله اصلی است

تصویر شش‌ماهه بانک گردشگری دو وجه کاملاً متفاوت دارد. در یک سوی ماجرا، درآمد تسهیلات ۱۰۴ درصد افزایش یافته و از ۲۳.۵ همت به حدود ۴۸ همت رسیده؛ رشدی که نشان می‌دهد بانک نسبت به سال گذشته درآمد اعتباری بسیار بیشتری ایجاد کرده است. در طرف مقابل، سود پرداختی به سپرده‌ها به ۶۴.۷ همت رسیده و همچنان با فاصله قابل توجهی بالاتر از درآمد تسهیلات قرار دارد.

نتیجه این دو حرکت آن است که فاصله این دو سرفصل از حدود منفی ۱۱.۳ همت در نیمه نخست سال گذشته به منفی ۱۶.۷ همت در سال جاری رسیده است. شهریور نیز به تنهایی بیش از ۳.۱ همت فاصله منفی ایجاد کرده و نشان داده که مسئله هزینه تجهیز منابع هنوز در عملکرد ماهانه بانک حضور پررنگی دارد.

در کنار آن، بانک گردشگری از فروش ماهان بیش از ۱۰ همت سود شناسایی کرده و روند واگذاری سایر دارایی‌های غیربانکی و املاک مازاد را ادامه داده است. این اقدامات می‌توانند در کوتاه‌مدت وضعیت سود و منابع بانک را تقویت کنند، اما سؤال بنیادی سهامداران همچنان پابرجاست: آیا «وگردش» می‌تواند بدون اتکا به فروش‌های بزرگ دارایی، فاصله میان درآمد تسهیلات و هزینه سود سپرده‌های خود را کاهش دهد؟

پاسخ این سؤال را عملکرد نیمه دوم سال خواهد داد. اگر رشد درآمد تسهیلات ادامه پیدا کند و هزینه منابع با سرعت کمتری افزایش یابد، مسیر کاهش شکاف می‌تواند آغاز شود. در غیر این صورت، هزینه بالای پول همچنان یکی از مهم‌ترین نقاط قابل رصد در صورت‌های مالی بانک گردشگری خواهد ماند.