عقب‌نشینی عربستان از پروژه عجیب جام جهانی؛ ورزشگاه ۲.۵ میلیارد دلاری نئوم روی هوا / «استادیوم آسمانی» ساخته نمی‌شود؟

پروژه‌ای که قرار بود نماد متفاوت‌ترین جام جهانی تاریخ باشد، حالا شاید هرگز از تصاویر مفهومی فراتر نرود.

ورزشگاه نئوم در پرونده رسمی میزبانی عربستان یکی از ۱۵ ورزشگاه مسابقات بود؛ استادیومی که قرار بود داخل شهر خطی The Line ساخته شود و به دلیل ارتفاع، طراحی آینده‌نگرانه و استفاده کامل از انرژی‌های تجدیدپذیر، یکی از مهم‌ترین ویترین‌های تبلیغاتی جام جهانی عربستان باشد. پرونده رسمی میزبانی حتی تأکید کرده بود این ورزشگاه بیش از ۳۵۰ متر بالاتر از سطح زمین قرار خواهد داشت.

اما حالا شرایط اقتصادی و تغییر اولویت‌های سرمایه‌گذاری عربستان، آینده این پروژه را زیر سؤال برده است.

ورزشگاه نئوم دقیقاً چه ویژگی‌هایی داشت؟

در طرح ارائه‌شده برای جام جهانی ۲۰۳۴، ظرفیت ورزشگاه نئوم حدود ۴۶ هزار نفر در نظر گرفته شده بود.

این ورزشگاه قرار نبود مانند یک استادیوم معمولی روی زمین ساخته شود. محل پیش‌بینی‌شده آن بخشی از The Line، سازه خطی عظیم نئوم، بود و ارتفاع آن از سطح زمین بیش از ۳۵۰ متر اعلام شده بود. عربستان همچنین وعده داده بود تمام انرژی موردنیاز ورزشگاه از منابع تجدیدپذیر، به‌ویژه باد و خورشید، تأمین شود.

برآورد MEED Projects که در گزارش رویترز آمده، هزینه ساخت آن را حدود ۲.۵ میلیارد دلار اعلام می‌کند.

اما همین پایگاه اطلاعات پروژه اکنون وضعیت ورزشگاه را «on hold» یا متوقف ثبت کرده و هیچ تاریخ تکمیل مشخصی نیز برای آن وجود ندارد.

آیا ورزشگاه نئوم رسماً لغو شده است؟

نه؛ این نکته در روایت خبر اهمیت زیادی دارد.

رویترز گزارش داده دو منبع آگاه گفته‌اند پروژه «برای مدت نامحدود کنار گذاشته شده»، اما نئوم و دفتر رسانه‌ای دولت عربستان به درخواست اظهار نظر پاسخ نداده‌اند.

وزارت ورزش عربستان نیز پرسش‌ها را به نهاد عالی میزبانی جام جهانی ۲۰۳۴ ارجاع داده است. این نهاد گفته پیشرفت قابل توجهی در اجرای پروژه‌های زیرساختی جام جهانی حاصل شده، اما به‌طور مشخص درباره آینده ورزشگاه نئوم پاسخی نداده است.

بنابراین در حال حاضر عبارت دقیق‌تر «تعلیق نامحدود» است، نه «لغو قطعی».

با این حال وقتی پروژه‌ای با این ابعاد بدون تاریخ تکمیل روی حالت توقف قرار می‌گیرد و پروژه مادر آن نیز کوچک‌تر شده، احتمال اجرای همان طرح اولیه طبیعتاً کاهش پیدا می‌کند.

چرا عربستان از نئوم عقب‌نشینی می‌کند؟

ریشه ماجرا فقط فوتبال نیست.

ورزشگاه قرار بود داخل The Line ساخته شود؛ پروژه‌ای ۱۶۰ کیلومتری که از ابتدا یکی از جاه‌طلبانه‌ترین اجزای برنامه Vision 2030 عربستان بود.

یاسر الرمیان، رئیس صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان، در آوریل اعلام کرده بود The Line دیگر در اولویت فوری قرار ندارد و تکمیل بخش نخست آن پیش از سال ۲۰۳۰ ضروری نیست؛ هرچند در همان زمان تأکید کرد پروژه‌ها لغو نشده‌اند.

رویترز طی ماه‌های اخیر همچنین از کاهش یا توقف بخش‌هایی از دیگر ابرپروژه‌های عربستان، از جمله The Mukaab در مجموعه New Murabba، خبر داده است. جهت‌گیری تازه صندوق سرمایه‌گذاری عمومی نیز تمرکز بیشتر بر پروژه‌هایی با بازده مالی سریع‌تر عنوان شده است.

ورزشگاه نئوم ظاهراً یکی از نخستین قربانیان ورزشی همین بازنگری است.

اقتصاد عربستان واقعاً ۳.۶ درصد کوچک می‌شود؟

برخلاف تصوری که ممکن است درباره این عدد ایجاد شود، رقم منفی ۳.۶ درصد یک گمانه‌زنی رسانه‌ای نیست.

وزارت دارایی عربستان در بیانیه مقدماتی بودجه ۲۰۲۷ که ۳۰ سپتامبر منتشر شد، اعلام کرد برآورد اولیه نشان می‌دهد GDP واقعی عربستان در سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۶ درصد کاهش خواهد یافت.

دلیل اصلی این افت، کاهش شدید فعالیت‌های نفتی است که برای سال جاری افت ۲۱.۸ درصدی برای آن پیش‌بینی شده؛ در مقابل، بخش غیرنفتی همچنان حدود ۳.۲ درصد رشد خواهد داشت.

این برآورد نسبت به پیش‌بینی‌های قبلی بسیار بدبینانه‌تر است.

برای نمونه صندوق بین‌المللی پول در گزارش ماه ژوئیه هنوز رشد اقتصادی ۱.۷ درصدی برای عربستان در ۲۰۲۶ پیش‌بینی می‌کرد. تشدید اختلال در فعالیت‌های نفتی و شرایط ژئوپلیتیکی باعث شده برآورد رسمی جدید عربستان به سمت انقباض تغییر کند.

دو عدد ۳.۶ درصدی که نباید با هم اشتباه گرفته شوند

اتفاقاً در گزارش بودجه عربستان دو عدد ۳.۶ درصد وجود دارد.

یکی کاهش ۳.۶ درصدی GDP واقعی در سال ۲۰۲۶ است.

دیگری کسری بودجه ۲۰۲۷ معادل حدود ۳.۶ درصد GDP است.

وزارت دارایی درآمد سال ۲۰۲۷ را حدود ۱.۲۰۲ تریلیون ریال و هزینه‌ها را حدود ۱.۳۹۲ تریلیون ریال پیش‌بینی کرده است.

فشار مالی به معنی توقف تمام پروژه‌های Vision 2030 نیست، اما دولت را وادار می‌کند میان طرح‌ها اولویت‌بندی دقیق‌تری داشته باشد.

جام جهانی ۲۰۳۴ عربستان لغو نمی‌شود

تعلیق یک ورزشگاه به معنی تغییر میزبان نیست.

فیفا در دسامبر ۲۰۲۴ رسماً عربستان را به‌عنوان میزبان جام جهانی ۲۰۳۴ انتخاب کرد و این تصمیم همچنان پابرجاست.

اتفاقاً جام جهانی ۲۰۳۴ یک ویژگی تاریخی هم خواهد داشت: این نخستین دوره ۴۸ تیمی جام جهانی است که تمام مسابقات آن در یک کشور برگزار می‌شود. جام جهانی ۲۰۲۶ میان آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار می‌شود و دوره ۲۰۳۰ نیز چند کشور را دربر می‌گیرد.

برنامه اولیه عربستان شامل ۱۵ ورزشگاه در پنج شهر ریاض، جده، الخبر، ابها و نئوم بود.

اگر نئوم حذف شود، تکلیف ۱۵ ورزشگاه چه می‌شود؟

این مهم‌ترین سؤال بی‌پاسخ فعلی است.

ورزشگاه نئوم خودش یکی از همان ۱۵ ورزشگاه پرونده میزبانی بوده است. بنابراین اگر حذف آن قطعی شود، عربستان باید یا ورزشگاه دیگری را جایگزین کند، یا نقشه شهرهای میزبان و تعداد ورزشگاه‌ها را تغییر دهد.

تا این لحظه جایگزین رسمی برای نئوم معرفی نشده است.

نهاد برگزارکننده سعودی نیز فقط گفته اجرای دیگر پروژه‌های مرتبط با مسابقات ادامه دارد.

بنابراین نمی‌توان گفت «۱۵ ورزشگاه بدون تغییر باقی می‌ماند»؛ تعداد ۱۵ مربوط به طرح اولیه‌ای است که نئوم بخشی از آن بوده است.

بقیه ورزشگاه‌های عربستان در چه وضعیتی هستند؟

تعلیق نئوم به معنی توقف عمومی ساخت ورزشگاه‌ها نیست.

رویترز گزارش داده پروژه Aramco Stadium در الخبر همچنان در مسیر تکمیل تا پایان سال ۲۰۲۶ قرار دارد و نخستین مسابقه آن برای ژانویه برنامه‌ریزی شده است. منابع آگاه نیز گفته‌اند عملیات سایر ورزشگاه‌های برنامه‌ریزی‌شده ادامه دارد.

در پرونده میزبانی همچنین ورزشگاه جدید King Salman International Stadium با ظرفیت بیش از ۹۲ هزار نفر به‌عنوان محل برگزاری بازی افتتاحیه و فینال معرفی شده است.

برآورد MEED ارزش مجموع پروژه‌های ورزشگاهی مرتبط با جام جهانی را حدود ۲۲.۷ میلیارد دلار می‌داند.

بنابراین عربستان هنوز سرمایه‌گذاری بسیار بزرگی روی جام جهانی انجام می‌دهد؛ فقط به نظر می‌رسد شکل هزینه‌کرد در حال تغییر است.

نئوم؛ قربانی واقع‌گرایی اقتصادی؟

پروژه نئوم از ابتدا نمادی از جاه‌طلبی Vision 2030 بود؛ شهری که قرار بود تعریف تازه‌ای از زندگی شهری، انرژی و معماری ارائه کند.

اما ابرپروژه‌ها زمانی که از مرحله طرح‌های سه‌بعدی وارد مرحله ساخت می‌شوند، با مسئله هزینه، زمان و بازده اقتصادی روبه‌رو می‌شوند.

ورزشگاهی ۲.۵ میلیارد دلاری در ارتفاع ۳۵۰ متری می‌توانست یکی از تماشایی‌ترین تصاویر جام جهانی باشد، اما برای کشوری که اکنون با افت فعالیت نفتی و بازنگری در هزینه‌های بزرگ روبه‌روست، توجیه چنین پروژه‌ای دشوارتر شده است.

همین موضوع توضیح می‌دهد چرا در حالی که پروژه‌های کاربردی‌تر جام جهانی جلو می‌روند، نمادین‌ترین ورزشگاه ممکن است کنار گذاشته شود.

جام جهانی می‌ماند، «ورزشگاه آسمانی» شاید نه

تا امروز دو مسئله را باید از یکدیگر جدا کرد.

میزبانی عربستان برای جام جهانی ۲۰۳۴ قطعی است؛ ساخت ورزشگاه نئوم دیگر قطعی نیست.

فیفا حق میزبانی را به عربستان داده و ساخت دیگر ورزشگاه‌ها ادامه دارد، اما طرح نئوم براساس گزارش منابع آگاه و داده‌های صنعت ساخت‌وساز، فعلاً بدون تاریخ بازگشت متوقف شده است.

اگر این تصمیم نهایی شود، عربستان ناچار خواهد شد پرونده ۱۵ ورزشگاهی خود را بازطراحی کند و احتمالاً یک گزینه جایگزین برای نئوم معرفی شود.

جام جهانی ۲۰۳۴ همچنان یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های ورزشی تاریخ عربستان خواهد بود؛ اما شاید آن تصویر خیره‌کننده از فوتبالی که ۳۵۰ متر بالاتر از بیابان برگزار می‌شود، هیچ‌وقت از صفحه رندرهای کامپیوتری به دنیای واقعی نرسد.