انقلاب AFC در راه است؛ لیگ ملت‌های آسیا مسیر ایران به جام جهانی ۲۰۳۴ را عوض می‌کند؟

اصل پروژه لیگ ملت‌های آسیا شایعه تازه‌ای نیست. AFC در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵ رسماً اعلام کرد قصد دارد برای افزایش تعداد مسابقات معنادار تیم‌های ملی، ایجاد تعادل رقابتی و منظم‌تر کردن تقویم بین‌المللی، رقابتی با عنوان AFC Nations League ایجاد کند. با این حال در آن مقطع جزئیات فرمت اعلام نشده بود.

اکنون پیش‌نویسی که رسانه‌هایی از جمله ESPN و The Asian Game به آن دسترسی پیدا کرده‌اند، تصویر بسیار دقیق‌تری ارائه می‌دهد. براساس این طرح، هر ۴۷ عضو AFC در سه سطح قرار می‌گیرند:

برخلاف بسیاری از مسابقات سنتی AFC، قرار نیست تقسیم‌بندی براساس شرق، غرب، آسیای مرکزی یا جنوب شرق آسیا باشد. تیم‌ها از سراسر قاره در یک ساختار مشترک قرار می‌گیرند و برنامه مسابقات با سیدبندی و الگوریتم تنظیم خواهد شد. یکی از دلایل این تصمیم، تفاوت تعداد کشورهای هر منطقه و اختلاف سطح فنی میان مناطق مختلف عنوان شده است.

ایران در سطح اول لیگ ملت‌های آسیا قرار می‌گیرد؟

با توجه به جایگاه ایران در فوتبال آسیا، حضور تیم ملی در سطح اول سناریویی بسیار قابل تصور است، اما هنوز نمی‌توان آن را قطعی دانست.

آخرین رده‌بندی رسمی فیفا در ۲۰ جولای ۲۰۲۶، ایران را در رتبه ۲۲ جهان قرار داده است؛ بنابراین از نظر سطح فعلی، ایران در جمع قدرت‌های اصلی آسیا قرار دارد.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: طبق جزئیات منتشرشده از طرح، ترکیب اولیه سه سطح صرفاً براساس رده‌بندی فیفا تعیین نمی‌شود. AFC قصد دارد در فصل ۲۰۲۸-۲۰۲۹ یک دوره آزمایشی برگزار کند و نتایج آن، در کنار مسیر انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰، مبنای شکل‌گیری سطوح نخستین دوره رسمی باشد.

بنابراین حتی برای قدرت‌هایی مانند ایران، ژاپن، کره جنوبی، استرالیا و عربستان نیز عملکرد ورزشی در دوره انتقالی اهمیت خواهد داشت.

آغاز آزمایشی از ۲۰۲۸؛ اولین دوره رسمی در ۲۰۳۰

یکی از نکاتی که در گزارش‌های اولیه موجب سردرگمی شده، زمان آغاز مسابقات است.

طبق پیش‌نویس فعلی، فصل ۲۰۲۸-۲۰۲۹ دوره آزمایشی یا انتقالی خواهد بود. این مسابقات همزمان با مسیر انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ برگزار می‌شوند و در سطح اول همچنان ساختار سه گروه شش‌تیمی شبیه مرحله نهایی انتخابی جام جهانی ۲۰۲۶ حفظ خواهد شد.

در این فرمت آزمایشی، دو تیم نخست هر گروه مستقیماً به جام جهانی ۲۰۳۰ می‌رسند. سپس چهار تیم برتر از میان تیم‌های باقی‌مانده وارد پلی‌آف می‌شوند؛ دو تیم برتر پلی‌آف سهمیه مستقیم می‌گیرند و تیم سوم راهی پلی‌آف بین‌قاره‌ای خواهد شد.

پس از این دوره انتقالی، اولین دوره رسمی لیگ ملت‌های آسیا برای سال ۲۰۳۰ پیشنهاد شده است و مسابقات به شکل دوسالانه برگزار خواهند شد.

مقدماتی جام جهانی ۲۰۳۴؛ ۱۲ بازی برای ایران؟

بزرگ‌ترین تغییر برای تیم ملی ایران احتمالاً از چرخه جام جهانی ۲۰۳۴ آغاز می‌شود.

براساس طرح منتشرشده، اولین دوره لیگ ملت‌ها که مستقیماً به انتخابی جام جهانی متصل می‌شود در ۲۰۳۲-۲۰۳۳ برگزار خواهد شد. در آن دوره، ۱۸ تیم سطح اول هرکدام ۱۲ مسابقه شامل شش بازی خانگی و شش بازی خارج از خانه انجام می‌دهند.

پس از پایان جدول:

• تیم‌های اول تا ششم مستقیماً سهمیه جام جهانی می‌گیرند.

• تیم‌های هفتم تا دهم وارد یک پلی‌آف دوره‌ای می‌شوند.

• دو تیم برتر آن پلی‌آف نیز سهمیه مستقیم جام جهانی خواهند گرفت.

• تیم سوم پلی‌آف به مسیر بین‌قاره‌ای می‌رود.

اگر سهمیه آسیا در آن دوره مشابه ساختار فعلی ۴۸ تیمی باقی بماند، عملاً ثبات عملکرد در طول یک جدول بلندمدت اهمیت بسیار بیشتری نسبت به فرمت‌های گروهی فعلی خواهد داشت.

لیگ ملت‌ها برای ایران سخت‌تر است یا آسان‌تر؟

پاسخ به این سوال یک‌طرفه نیست.

برای ایران، بزرگ‌ترین مزیت این ساختار کاهش مسابقات کم‌کیفیت و افزایش تقابل با تیم‌های نزدیک به سطح خودش خواهد بود. در صورت حضور ایران در Tier 1، احتمال دیدارهای مکرر با تیم‌هایی مانند ژاپن، کره جنوبی، استرالیا، عربستان، قطر، ازبکستان و عراق افزایش می‌یابد.

از نظر فنی چنین شرایطی می‌تواند سطح آماده‌سازی تیم ملی را بالا ببرد. ایران سال‌ها با مشکل پیدا کردن حریفان قدرتمند در پنجره‌های دوستانه روبه‌رو بوده و یک لیگ رسمی می‌تواند این مشکل را تا حد زیادی حل کند.

اما همین ویژگی می‌تواند مسیر جام جهانی را دشوارتر نیز کند. در فرمت‌های فعلی، یک تیم قدرتمند ممکن است بخشی از مسیر را مقابل حریفان ضعیف‌تر طی کند؛ در لیگ سطح اول، تقریباً هر مسابقه ارزش جدولی دارد و چند نتیجه ضعیف متوالی می‌تواند مستقیماً سهمیه جام جهانی یا حتی جایگاه ایران در سطح اول را تهدید کند.

سقوط از سطح اول می‌تواند بسیار پرهزینه باشد

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های طرح جدید سیستم صعود و سقوط است.

طبق پیش‌نویس، تیم‌های برتر سطوح پایین‌تر به دسته بالاتر صعود می‌کنند و تیم‌های انتهای جدول سقوط خواهند کرد. همچنین پلی‌آف‌های صعود و سقوط برای تعیین تعدادی از تیم‌های جابه‌جا‌شونده در نظر گرفته شده است.

این موضوع برای ایران بسیار مهم است؛ زیرا در نسخه مرتبط با جام جهانی، شانس مستقیم کسب سهمیه عمدتاً در سطح اول تعریف شده است. بنابراین سقوط از Tier 1 دیگر صرفاً یک افت حیثیتی نیست و ممکن است روی مسیر جام جهانی دوره بعد نیز اثر مستقیم بگذارد.

در نتیجه اهمیت مسابقاتی که امروز شاید مشابه یک بازی دوستانه تلقی شوند، در آینده می‌تواند بسیار بیشتر شود.

جام ملت‌های آسیا هم وارد ساختار جدید می‌شود

طرح AFC فقط انتخابی جام جهانی را تغییر نمی‌دهد.

در دوره‌ای که لیگ ملت‌ها به انتخابی جام ملت‌های آسیا متصل باشد، براساس طرح فعلی هر ۱۸ تیم سطح اول به جام ملت‌ها صعود می‌کنند و شش تیم برتر سطح دوم نیز سهمیه می‌گیرند؛ یعنی مجموعاً ۲۴ تیم حاضر در تورنمنت از دل همین ساختار مشخص خواهند شد.

همچنین پیشنهادی مطرح شده که جام ملت‌های بعدی از سال ۲۰۳۱ به ۲۰۳۲ منتقل شود تا با تقویم تازه هماهنگ شود. این بخش نیز هنوز نهایی نشده است.

به این ترتیب، اگر طرح تصویب شود، دیگر لیگ ملت‌ها یک تورنمنت جانبی شبیه مجموعه‌ای از بازی‌های دوستانه رسمی نخواهد بود؛ بلکه ستون اصلی فوتبال ملی آسیا خواهد شد.

قهرمان لیگ ملت‌های آسیا چگونه مشخص می‌شود؟

جدای از مسیر صعود به جام جهانی و جام ملت‌ها، خود لیگ ملت‌ها نیز یک قهرمان خواهد داشت.

در نسخه پیشنهادی، هشت تیم برتر سطح اول به مرحله حذفی راه پیدا می‌کنند. مرحله یک‌چهارم نهایی رفت‌وبرگشت برگزار می‌شود و سپس نیمه‌نهایی و فینال در یک محل متمرکز انجام خواهد شد.

این مدل می‌تواند برای AFC یک محصول تجاری تازه ایجاد کند؛ مسابقاتی با حضور قدرت‌های بزرگ قاره که ارزش تلویزیونی و اسپانسری بیشتری نسبت به بسیاری از دیدارهای دوستانه فعلی دارند.

فشار بیشتر روی لژیونرهای ایران و لیگ برتر

از نگاه ایران، یکی از چالش‌های مهم تقویم خواهد بود.

۱۲ مسابقه در دوره مرتبط با جام جهانی، به اضافه مرحله حذفی احتمالی، یعنی کادر فنی دیگر نمی‌تواند فقط به یک ترکیب ۱۵ یا ۱۶ نفره تکیه کند. مصدومیت، محرومیت، رفت‌وآمد طولانی از اروپا و فشار بازی‌های باشگاهی اهمیت عمق فهرست تیم ملی را افزایش خواهد داد.

این تغییر برای لیگ برتر ایران نیز مهم است. پنجره‌های ملی رقابتی‌تر می‌شوند و باشگاه‌ها باید بازیکنان بیشتری را در اختیار تیم ملی قرار دهند؛ در نتیجه طراحی تقویم داخلی باید هماهنگ‌تر از امروز باشد.

آیا این طرح AFC قطعی شده است؟

خیر؛ و این مهم‌ترین نکته درباره تمام جزئیات منتشرشده است.

آنچه AFC به‌طور رسمی تاکنون تأیید کرده، اصل برنامه برای ایجاد لیگ ملت‌های آسیا است. اما ساختار ۱۸+۱۸+۱۱، نحوه سهمیه‌دهی جام جهانی، ۱۲ مسابقه Tier 1، تعداد صعود و سقوط‌ها و جابه‌جایی احتمالی جام ملت‌های آسیا بر پایه پیش‌نویسی است که برای بررسی در اختیار فدراسیون‌های عضو قرار گرفته است.

بنابراین تا تصویب نهایی در نهادهای تصمیم‌گیر AFC و هماهنگی با فیفا، امکان تغییر جزئیات وجود دارد.

با این حال، جهت کلی تغییر تقریباً روشن است: AFC می‌خواهد تعداد بازی‌های دوستانه کم‌اهمیت را کاهش دهد و فوتبال ملی آسیا را به سمت یک سیستم لیگ‌محور، سطح‌بندی‌شده و مبتنی بر صعود و سقوط ببرد.

اگر طرح کنونی اجرایی شود، ایران دیگر برای رسیدن به جام جهانی فقط با یک مرحله گروهی سنتی روبه‌رو نخواهد بود؛ بلکه باید در طول یک فصل مقابل بهترین‌های آسیا ثبات داشته باشد، جایگاه خود را در سطح اول حفظ کند و برای قرار گرفتن در میان شش تیم نخست بجنگد. این ساختار از یک سو کیفیت مسابقات تیم ملی را بالا می‌برد و از سوی دیگر حاشیه امن قدرت‌های سنتی قاره را کمتر می‌کند؛ تغییری که می‌تواند از چرخه جام جهانی ۲۰۳۴، تعریف «راه صعود ایران به جام جهانی» را کاملاً عوض کند.