چراغ سبز پزشکیان برای پیوستن ایران به ائتلاف مکه؛ اتحاد نظامی عربستان، ترکیه و پاکستان چه معنایی دارد؟

مسعود پزشکیان در گفت‌وگویی با شبکه الجزیره درباره ائتلاف موسوم به «ائتلاف مکه» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان موضعی مثبت اتخاذ کرد و از آمادگی ایران برای مشارکت در روند همکاری کشورهای اسلامی سخن گفت.

این اظهارات که روز شنبه ۲۵ مهر ۱۴۰۵ بار دیگر در رسانه‌ها بازتاب پیدا کرده، در اصل بخشی از گفت‌وگوی رئیس‌جمهور با الجزیره در ۴ مهر ۱۴۰۵ بوده است. اهمیت دوباره آن به تحولات اخیر ائتلاف مکه و آغاز اجرای عملی تعهدات دفاعی اعضای این پیمان بازمی‌گردد.

پزشکیان درباره پیوستن ایران به ائتلاف مکه چه گفت؟

رئیس‌جمهور در پاسخ به پرسشی درباره توافق دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان و اینکه آیا این توافق علیه ایران شکل گرفته است، تأکید کرد که همکاری کشورهای مسلمان می‌تواند زمینه‌ساز کاهش اختلافات منطقه‌ای باشد.

پزشکیان در این زمینه گفت: «این یک گام رو به جلو است؛ مسلمانان باید متحد شوند؛ ما آماده هستیم تا در این فرآیند شرکت کنیم.»

او در ادامه توضیح داد که ایران هنوز از جزئیات تصمیمات کشورهای عضو این ائتلاف اطلاع ندارد، اما چنین ابتکاری می‌تواند فرصتی برای نزدیک شدن کشورهای اسلامی به یکدیگر باشد؛ به‌جای آنکه اختلافات سیاسی و امنیتی به رویارویی میان آن‌ها منجر شود.

این موضع‌گیری از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست اینکه تهران اصل شکل‌گیری یک ساختار همکاری دفاعی میان سه کشور مهم مسلمان را به‌طور علنی رد نکرده و دوم اینکه آمادگی خود را برای مشارکت در روندی گسترده‌تر اعلام کرده است.

بااین‌حال، استقبال سیاسی پزشکیان به معنای درخواست رسمی عضویت ایران یا پذیرش تعهدات نظامی ائتلاف مکه نیست و برای چنین اقدامی، مذاکرات و توافق‌های جداگانه ضرورت خواهد داشت.

ائتلاف مکه چیست و کدام کشورها عضو آن هستند؟

ائتلاف مکه یک پیمان دفاعی مشترک میان سه کشور عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان است که در ۷ اوت ۲۰۲۶، برابر با ۱۶ مرداد ۱۴۰۵، در شهر مکه به امضا رسید.

در مراسم امضای این توافق، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان حضور داشتند.

بر اساس بیانیه رسمی منتشرشده از سوی وزارت امور خارجه پاکستان، مهم‌ترین اصل این توافق آن است که حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور عضو، حمله به تمامی آن‌ها تلقی خواهد شد.

این پیمان همچنین زمینه همکاری‌های گسترده‌تر دفاعی، هماهنگی نظامی و تقویت توان بازدارندگی مشترک را فراهم می‌کند.

ترکیب اعضای ائتلاف مکه از نظر ظرفیت‌های راهبردی قابل توجه است. عربستان سعودی از قدرت اقتصادی و جایگاه مهمی در بازار انرژی برخوردار است، ترکیه عضو ناتو و دارای صنایع دفاعی گسترده است و پاکستان نیز به‌عنوان کشوری دارای تسلیحات هسته‌ای، ظرفیت نظامی قابل توجهی دارد.

با این وجود، عضویت پاکستان به معنای ارائه خودکار تضمین هسته‌ای به دیگر اعضای پیمان نیست و چنین تعهدی در مفاد علنی توافق تأیید نشده است.

چرا ائتلاف مکه دوباره به صدر اخبار بازگشته است؟

تحولات امنیتی عربستان و تشدید درگیری‌های مرتبط با یمن، اهمیت این ائتلاف را افزایش داده است.

در ۵ اکتبر ۲۰۲۶، نمایندگان سه کشور در ریاض نشست اضطراری برگزار کردند و تصمیم گرفتند اجرای عملی تعهدات دفاع جمعی را آغاز کنند.

مطابق بیانیه رسمی این نشست، کشورهای عضو درباره تأمین قابلیت‌های دفاعی و فراهم کردن شرایط استقرار سریع نیروها و تجهیزات توافق کردند.

همچنین نعمان محمود، ژنرال بازنشسته پاکستانی، به‌عنوان نخستین دبیرکل این ساختار برای یک دوره سه‌ساله تعیین شد.

در تحول دیگری، اردوغان روز ۱۲ اکتبر اعلام کرد توافق مکه برای تصویب به پارلمان ترکیه ارائه خواهد شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد روند تکمیل سازوکارهای حقوقی و اجرایی پیمان همچنان ادامه دارد.

این تحولات نشان می‌دهد ائتلاف مکه دیگر صرفاً یک توافق سیاسی نیست و کشورهای عضو در تلاش‌اند آن را به چارچوب عملی همکاری امنیتی تبدیل کنند.

آیا ائتلاف مکه علیه ایران تشکیل شده است؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره پیمان دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان، ارتباط آن با رقابت‌های منطقه‌ای و جایگاه ایران است.

مقام‌های پاکستانی هنگام امضای توافق تأکید کرده بودند که این پیمان ماهیتی دفاعی دارد و علیه کشور مشخصی طراحی نشده است.

بااین‌حال، تحولات اخیر یمن و افزایش حملات موشکی و پهپادی به زیرساخت‌های عربستان، شرایط پیچیده‌تری ایجاد کرده است.

در ۱۵ اکتبر، یک مقام وزارت خارجه عربستان، ایران را به تشویق حوثی‌های یمن برای تشدید حملات متهم کرد. این موضوع بیانگر اختلاف جدی در برداشت دو کشور از منشأ تهدیدات امنیتی منطقه است.

از سوی دیگر، پزشکیان در گفت‌وگوی خود با الجزیره بر ضرورت همکاری کشورهای منطقه برای تأمین امنیت و حل اختلافات از طریق گفت‌وگو تأکید کرده است.

در چنین شرایطی، ائتلاف مکه از یک طرف می‌تواند به محل اختلاف بر سر سیاست‌های امنیتی تبدیل شود و از طرف دیگر، در صورت فراهم شدن زمینه گفت‌وگو، ظرفیت ایجاد ارتباط میان بازیگران مهم منطقه را داشته باشد.

پیوستن ایران به ائتلاف عربستان، ترکیه و پاکستان چه موانعی دارد؟

آمادگی اعلام‌شده از سوی پزشکیان را باید در چارچوب یک موضع دیپلماتیک ارزیابی کرد، زیرا مشارکت رسمی ایران با چند مسئله اساسی روبه‌روست.

نخستین مسئله، ماهیت تعهدات دفاعی است. هر کشور تازه‌ای که بخواهد وارد چنین ساختاری شود، باید درباره تعریف تهدید مشترک، شرایط دفاع متقابل و نحوه تصمیم‌گیری نظامی با دیگر اعضا به توافق برسد.

مسئله دوم، اختلاف دیدگاه درباره تحولات یمن و بعضی از پرونده‌های منطقه‌ای است. تا زمانی که برداشت تهران و ریاض از تهدیدات امنیتی متفاوت باشد، تبدیل همکاری سیاسی به تعهد نظامی مشترک دشوار خواهد بود.

سومین موضوع، جایگاه ترکیه در ناتو و روابط راهبردی پاکستان با دیگر قدرت‌های منطقه‌ای است. هرگونه گسترش پیمان باید با تعهدات موجود این کشورها و قوانین داخلی آن‌ها سازگار باشد.

بنابراین، حتی در صورت آغاز مذاکرات، عضویت احتمالی ایران فرایندی فراتر از اعلام آمادگی رئیس‌جمهور خواهد بود.

ائتلاف مکه چه تأثیری بر امنیت خاورمیانه خواهد داشت؟

آینده این ائتلاف تا حد زیادی به نحوه اجرای تعهدات دفاعی و دامنه فعالیت‌های آن وابسته است.

اگر همکاری سه کشور بر تقویت سامانه‌های دفاعی، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و تبادل اطلاعات متمرکز بماند، می‌تواند ظرفیت بازدارندگی اعضا را افزایش دهد.

در مقابل، ورود مستقیم به درگیری‌های منطقه‌ای ممکن است مسائل تازه‌ای درباره دامنه مسئولیت نظامی اعضا و خطر گسترش بحران ایجاد کند.

در همین زمینه، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، بر حمایت دفاعی از عربستان در کنار تلاش برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید کرده است.

این تفاوت میان همکاری دفاعی و مشارکت در عملیات تهاجمی، یکی از موضوعات تعیین‌کننده برای آینده پیمان خواهد بود.

برای ایران نیز موضوع اصلی این است که آیا ساختار جدید می‌تواند به چارچوبی فراگیر برای گفت‌وگوی امنیتی تبدیل شود یا در عمل به همکاری محدود میان اعضای فعلی باقی خواهد ماند.

آیا ایران چهارمین عضو ائتلاف مکه می‌شود؟

تا ۲۵ مهر ۱۴۰۵، شواهد معتبر بررسی‌شده از اعلام عضویت رسمی ایران یا توافق چهار کشور بر سر پیوستن تهران به پیمان مکه حکایت ندارد.

اظهارات پزشکیان نشان‌دهنده استقبال از اصل همکاری کشورهای اسلامی و آمادگی برای مشارکت در این روند است؛ اما هنوز نمی‌توان آن را تصمیم قطعی درباره عضویت در یک ائتلاف نظامی دانست.

در کوتاه‌مدت، گفت‌وگوهای سیاسی، روشن شدن مفاد اجرایی توافق و مواضع رسمی عربستان، ترکیه و پاکستان می‌توانند در تعیین مسیر آینده نقش داشته باشند.

در مجموع، اهمیت سخنان پزشکیان تنها در احتمال پیوستن ایران به ائتلاف مکه خلاصه نمی‌شود؛ بلکه این اظهارات نشان می‌دهد تهران دست‌کم در سطح مواضع اعلامی، امکان مشارکت در سازوکارهای همکاری منطقه‌ای را رد نمی‌کند. اینکه این رویکرد به عضویت رسمی، همکاری محدود یا صرفاً ادامه گفت‌وگوهای دیپلماتیک منجر شود، به تصمیمات بعدی چهار کشور و تحولات امنیتی خاورمیانه بستگی خواهد داشت.