هشدار مهم پزشکیان درباره افزایش تعرفه انرژی؛ یارانه مصرف مازاد محدود میشود؟ جزئیات تصمیم جدید دولت
جلسه هماهنگی مدیریت مصرف انرژی و سوخت، عصر چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵، به ریاست مسعود پزشکیان و با حضور محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، وزرای کشور، نفت و امور اقتصادی و دارایی و جمعی از مدیران ارشد اقتصادی و اجرایی کشور برگزار شد.
در این نشست، آخرین اقدامات دستگاههای اجرایی برای کاهش مصرف انرژی، مدیریت تقاضا و بررسی میزان اجرای مصوبات پیشین مورد ارزیابی قرار گرفت. همچنین موضوع تأمین پایدار انرژی در زمستان، مدیریت مصرف گاز و چارچوبهای پیشنهادی اصلاح تعرفهها مورد بحث قرار گرفت.
مهمترین بخش اظهارات رئیسجمهور به ضرورت تغییر شیوه تخصیص یارانه انرژی اختصاص داشت. پزشکیان تأکید کرد در برخی بخشهایی که انرژی با قیمت بسیار پایین یا بهصورت رایگان عرضه میشود، باید سقف مشخصی برای مصرف یارانهای در نظر گرفته شود.
براساس این رویکرد، مصرف متعارف همچنان میتواند از حمایت دولت برخوردار باشد، اما مصرف بیش از سقف تعیینشده با تعرفه بالاتری محاسبه خواهد شد.
بااینحال، در گزارش رسمی این جلسه هیچ نرخ جدید، سقف مصرف مشخص یا تاریخ اجرایی برای افزایش تعرفه بنزین، برق و گاز اعلام نشده است. بنابراین اظهارات رئیسجمهور فعلاً بیانگر جهتگیری سیاستی دولت است و نباید آن را به معنای تصویب افزایش قیمت تمامی حاملهای انرژی دانست.
آیا قیمت بنزین و گاز افزایش پیدا میکند؟
یکی از مهمترین پرسشهای مصرفکنندگان پس از انتشار اظهارات پزشکیان، احتمال افزایش قیمت بنزین و گاز در ماههای آینده است.
رئیسجمهور در این نشست تصریح کرد که هرگونه اصلاح تعرفه باید پس از بررسی کارشناسی و ارزیابی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی انجام شود. او همچنین بر ضرورت طراحی سازوکارهای حمایتی برای جلوگیری از فشار بر خانوارهای آسیبپذیر تأکید کرد.
این موضع نشان میدهد دولت در کنار سیاستهای غیرقیمتی، امکان استفاده از ابزار قیمتگذاری را نیز بررسی میکند؛ اما هنوز نمیتوان درباره میزان یا زمان احتمالی تغییر تعرفهها اظهار نظر قطعی کرد.
از منظر اقتصادی، افزایش تعرفه مصرف مازاد ممکن است انگیزه صرفهجویی را تقویت کند. بااینحال، اگر الگوی مصرف متعارف بدون توجه به شرایط اقلیمی، تعداد اعضای خانوار و نیاز واقعی مصرفکنندگان تعیین شود، احتمال افزایش هزینه خانوارها وجود خواهد داشت.
برای مثال، مصرف گاز یک خانوار در مناطق سردسیر الزاماً با خانوادهای در شهرهای جنوبی کشور قابل مقایسه نیست. بنابراین طراحی نظام تعرفهگذاری پلکانی باید متناسب با شرایط متفاوت مصرفکنندگان انجام شود.
رشد مصرف بنزین منفی شد؛ افزایش ۱۸ درصدی تقاضای سیانجی
یکی از مهمترین آمارهای مطرحشده در جلسه مدیریت انرژی، تغییر روند مصرف سوخت در کشور بود.
پزشکیان با اشاره به نتایج اقدامات انجامشده اعلام کرد رشد مصرف بنزین منفی شده و تقاضای سوخت سیانجی افزایش ۱۸ درصدی داشته است. او این تغییرات را از نشانههای تأثیر برنامههای مدیریت مصرف دانست.
پیشتر نیز محمدصادق عظیمیفر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، از منفی شدن رشد مصرف بنزین در آبان ۱۴۰۵ خبر داده بود. وی در گزارشی از ثبت رشد منفی ۲ درصدی مصرف بنزین نسبت به دوره مقایسه خبر داد.
نکته مهم این است که رشد منفی مصرف الزاماً به معنای کاهش قطعی حجم مصرف نسبت به تمام دورههای گذشته نیست. برای ارزیابی دقیق باید دوره زمانی مقایسه، میزان مصرف روزانه و تغییرات فصلی بررسی شود.
افزایش تقاضای سیانجی نیز میتواند نشانه تغییر بخشی از الگوی مصرف سوخت خودروها باشد. بااینحال، پایداری این روند به دسترسی مناسب به جایگاههای سوخت، تجهیزات خودروهای گازسوز و شرایط قیمتگذاری وابسته خواهد بود.
صرفهجویی ۴۰ میلیارد دلاری در انرژی؛ منابع به مردم بازمیگردد؟
یکی دیگر از محورهای مهم سخنان رئیسجمهور، ظرفیت اقتصادی ناشی از کاهش اتلاف انرژی بود.
پزشکیان اعلام کرد با هماهنگی دولت، همکاری بخش صنعت و مشارکت مردم میتوان سالانه حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیارد دلار از منابعی را که در نتیجه مصرف غیربهینه و اتلاف انرژی هدر میرود، حفظ کرد.
به گفته رئیسجمهور، این ظرفیت میتواند در مسیر بهبود معیشت خانوارها، تأمین نیازهای اساسی، خدمات درمانی و حمایت از تولید استفاده شود.
این رقم از منظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد، اما باید میان ارزش برآوردی انرژی صرفهجوییشده و منابع نقدی قابل انتقال به بودجه تفاوت قائل شد.
صرفهجویی در مصرف انرژی ممکن است هزینه تولید و توزیع را کاهش دهد یا امکان استفاده از منابع آزادشده در بخشهای دیگر اقتصاد را فراهم کند. بااینحال، تبدیل تمام این ظرفیت به درآمد قابل هزینهکرد نیازمند زیرساخت، سرمایهگذاری و سازوکارهای اجرایی مشخص است.
ازاینرو، رقم ۳۰ تا ۴۰ میلیارد دلار را باید برآوردی از ظرفیت بالقوه اقتصادی دانست، نه درآمد قطعی و تحققیافته دولت.
افشاگری پزشکیان درباره سوءاستفاده از یارانه انرژی و نان
بخش دیگری از اظهارات رئیسجمهور به تخلفات مرتبط با منابع یارانهای اختصاص داشت.
پزشکیان اعلام کرد ارزان یا رایگان بودن برخی منابع، زمینه سوءاستفاده را برای عدهای فراهم کرده است. او به نمونههایی مانند دریافت مکرر سوخت از جایگاهها، استفاده از برق و انرژی یارانهای در فعالیت دستگاههای استخراج رمزارز و خرید غیرمتعارف نان یارانهای اشاره کرد.
رئیسجمهور در نمونهای قابلتوجه از شناسایی افرادی سخن گفت که ماهانه تا ۱۸ تن نان یارانهای خریداری میکردهاند.
این اظهارات نشان میدهد دولت در کنار کنترل مصرف خانوارها، شناسایی انحراف منابع یارانهای در مقیاس بزرگ را نیز دنبال میکند.
بااینحال، برای روشن شدن ابعاد تخلفات باید اطلاعات تکمیلی درباره تعداد پروندهها، روشهای شناسایی و نتایج رسیدگی قانونی منتشر شود. همچنین مقابله با سوءاستفادههای سازمانیافته نباید موجب محدودیت غیرضروری دسترسی مصرفکنندگان عادی به کالاهای ضروری شود.
پزشکیان از دستگاههای مسئول خواست تخلفات را مستندسازی کنند و برخورد قانونی با سوءاستفادهکنندگان در دستور کار قرار گیرد.
حمایت از اقشار کمدرآمد؛ چه کسانی از اصلاح تعرفهها آسیب میبینند؟
یکی از نگرانیهای مهم درباره اصلاح قیمت انرژی، تأثیر احتمالی آن بر تورم و هزینه زندگی خانوارهاست.
افزایش قیمت برق، گاز یا سوخت میتواند علاوه بر هزینه مستقیم مصرفکنندگان، هزینه تولید و حملونقل کالاها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، رئیسجمهور تأکید کرد که حمایت از دهکهای کمدرآمد باید در مرکز سیاستهای اصلاحی دولت قرار داشته باشد.
او همچنین اعلام کرد منافع حاصل از جلوگیری از اتلاف منابع باید به سمت تقویت معیشت مردم، تأمین دارو و خدمات درمانی هدایت شود.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که خانوارهای کمدرآمد معمولاً بخش بیشتری از درآمد خود را صرف نیازهای ضروری میکنند و افزایش هزینه انرژی میتواند قدرت خرید آنها را کاهش دهد.
در چنین شرایطی، موفقیت اصلاح تعرفهها به شناسایی دقیق گروههای نیازمند حمایت، اجرای بهموقع اقدامات جبرانی و جلوگیری از انتقال فشار غیرمستقیم افزایش قیمتها به مصرفکنندگان وابسته خواهد بود.
برنامه دولت برای جلوگیری از قطعی گاز و برق در زمستان ۱۴۰۵
با نزدیک شدن به فصل زمستان، مدیریت مصرف گاز و تأمین پایدار انرژی به یکی از اولویتهای اصلی دولت تبدیل شده است.
در جلسه اخیر نیز موضوع افزایش تابآوری شبکه تأمین انرژی و مشارکت استانها در کاهش مصرف مورد بررسی قرار گرفت.
افزایش مصرف گاز در بخش خانگی طی روزهای سرد میتواند بر میزان سوخت در دسترس نیروگاهها و صنایع تأثیر بگذارد. در صورت تشدید محدودیت عرضه، احتمال اعمال محدودیت مصرف برای برخی بخشهای اقتصادی وجود خواهد داشت.
پزشکیان بر ضرورت حمایت از تولید و جلوگیری از اختلال در فعالیت واحدهای صنعتی تأکید کرد. این رویکرد در شرایطی اهمیت دارد که محدودیت انرژی در بخش تولید میتواند بر اشتغال، عرضه کالا و هزینه تمامشده محصولات اثر بگذارد.
بااینحال، تحقق این هدف به وضعیت واقعی تولید و ذخیرهسازی سوخت، شرایط آبوهوایی و میزان همکاری مصرفکنندگان وابسته است.
آینده تعرفههای انرژی در آذر ۱۴۰۵ چه خواهد شد؟
بررسی اظهارات اخیر رئیسجمهور نشان میدهد دولت احتمال اصلاح تدریجی نظام یارانه انرژی را بررسی میکند، اما هنوز جزئیات اجرایی نهایی اعلام نشده است.
در صورت اجرای نظام تعرفهگذاری پلکانی، امکان دارد مصرفکنندگان پرمصرف هزینه بیشتری پرداخت کنند و مصرف در محدوده الگوی متعارف همچنان مشمول حمایت باقی بماند.
بااینحال، تعیین سقف مصرف، نرخهای جدید و زمان اجرای احتمالی چنین طرحی نیازمند تصمیمگیری و ابلاغ رسمی است.
بنابراین، هرگونه خبر درباره افزایش قطعی قیمت بنزین، گاز یا برق در آذرماه باید با مصوبات و اطلاعیههای دستگاههای مسئول تطبیق داده شود.
جمعبندی؛ آیا دولت در آستانه تغییر بزرگ یارانه انرژی است؟
اظهارات مسعود پزشکیان در جلسه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ نشاندهنده تأکید دوباره دولت بر اصلاح شیوه مصرف و تخصیص یارانه انرژی است.
رئیسجمهور از یکسو بر ضرورت مقابله با سوءاستفاده از منابع عمومی و دریافت هزینه واقعیتر از مصارف مازاد تأکید کرده و از سوی دیگر، حمایت از خانوارهای کمدرآمد و جلوگیری از فشار اقتصادی بر مردم را از الزامات اجرای اصلاحات دانسته است.
آمار رشد منفی مصرف بنزین، افزایش تقاضای سیانجی و برآورد ظرفیت صرفهجویی سالانه ۳۰ تا ۴۰ میلیارد دلاری نیز نشان میدهد دولت به دنبال تقویت برنامههای مدیریت تقاضای انرژی است.
بااینحال، تا زمان اعلام رسمی نرخها و ضوابط جدید، نمیتوان از افزایش قطعی قیمت حاملهای انرژی سخن گفت. مهمترین آزمون دولت در ماههای آینده، ایجاد تعادل میان کاهش اتلاف منابع، حفظ تولید، تأمین پایدار انرژی در زمستان و جلوگیری از افزایش فشار معیشتی بر خانوارها خواهد بود.