ضایعه نخاعی چیست: افزایش دامنه‌ی حرکتی با فیزیوتراپی و کاردرمانی

ضایعه نخاعی (SCI) آسیب به هر قسمت از نخاع است که اغلب باعث تغییرات موقتی یا دائمی در عملکرد آن می‌شود. ضایعه نخاعی معمولاً با یک ضربه ناگهانی و آسیب‌زا به ستون فقرات که باعث شکستگی یا جابجایی مهره‌ها می‌شود، شروع می‌شود.

به طور کلی، نخاع که دسته اصلی از اعصاب حامل پالس‌هایی از مغز به بقیه بدن است، نسبت به آسیب بسیار حساس است. و البته، نخاع در صورت آسیب دیدن قادر به ترمیم خود نیست. اگر فردی دچار آسیب نخاعی شود، ممکن است همه جنبه‌های زندگی وی تحت تأثیر این آسیب قرار گیرد و با اثرات این آسیب‌دیدگی چه از نظر ذهنی، عاطفی و اجتماعی مواجه خواهد شد.

سالانه تقریباً 12000 مورد ضایعه نخاعی گزارش می‌شود. این عارضه بیشتر در مردان سفید پوست دیده می‌شود.

علل بروز ضایعه نخاعی

شایع‌ترین علت ضایعه نخاعی، ضربه است که ممکن است ناشی از تصادفات رانندگی، زمین خوردن، تیراندازی یا زخم چاقو، یا صدمات ورزشی باشد. تقریباً نیمی از ضایعه‌های نخاعی ناشی از تصادفات رانندگی است.

ستون فقرات می‌تواند به دلیل شرایط دیگری مانند آرتروز، سرطان، التهاب، عفونت یا تحلیل رفتن دیسک ستون فقرات ضعیف باشد که این امر باعث آسیب نخاع نیز خواهد شد.

علائم ضایعه نخاعی

علائم ضایعه‌ی نخاعی بسته به محل و شدت آسیب متفاوت است.

اگر آسیب‌دیدگی در قسمت فوقانی نخاع در گردن رخ دهد، باعث فلج چهار اندام (کوادری‌پلژی) در هر دو بازو و هر دو پا می‌شود. اگر صدمه به نخاع در ناحیه کمر اتفاق بیفتد، می‌تواند فقط باعث فلج پاها شود.

ضایعه‌ی نخاعی دو نوع است – آسیب‌دیدگی کامل و آسیب‌دیدگی ناقص. در یک آسیب‌دیدگی کامل، فرد توانایی احساس خود را از دست می‌دهد و از زیر قسمت آسیب‌دیدگی، حرکات غیرارادی خواهد داشت. در یک آسیب ناقص، هنوز برخی عملکردها از زیر سطح آسیب‌دیده وجود دارد.

هر نوع ضایعه‌ی نخاعی ممکن است منجر به یک یا چند مورد از علائم و نشانه‌های زیر شود:

• از دست دادن توانایی تحرک
• از دست دادن یا تغییر حواس، از جمله توانایی احساس گرما، سرما و لمس
• عدم کنترل روده یا مثانه
• اعمال رفلکسی یا اسپاسم عضلانی بیش از حد
• مشکلات گوارشی
• تغییر در عملکرد جنسی، مانند آسیب‌دیدگی اندام جنسی و مشکلات باروری
• درد یا احساس درد ناگهانی و شدید
• مشکل در تنفس و سرفه کردن
• کلاب فوت (تغییر شکل پا که بسیار نادر است)
• خار پاشنه (به علت محدودیت حرکتی بیمار که این مورد بسیار نادر است)

تشخیص

ضایعه نخاعی همیشه بلافاصله قابل تشخیص نیست. افرادی که مشکوک به این عارضه هستند باید برای جلوگیری از آسیب بیشتر به پزشکان متخصص در این زمینه متوسل شوند. برای تشخیص ضایعه‌ی نخاعی، پزشکان ابتدا در مورد سابقه بیماری فرد سؤالاتی می‌پرسند، یک معاینه بدنی انجام می‌دهند و برخی آزمایش‌های تصویربرداری را انجام می‌دهند. آزمایش‌های تشخیصی رایج برای این عارضه عبارت‌اند از:

• سی‌تی‌اسکن. با استفاده از ترکیبی از اشعه ایکس و رایانه، مجموعه‌ای از تصاویر مقطعی گرفته می‌شود که ممکن است محل و میزان آسیب را نشان دهند و مشکلات به وجود آمده را به خوبی آشکار کند.
• اسکن ام آر آی (تصویربرداری تشدید مغناطیسی). با استفاده از یک میدان مغناطیسی قوی و امواج رادیویی از منطقه آسیب‌دیده عکس می‌گیرند. تصویری از ستون فقرات بر روی صفحه رایانه نمایش داده می‌شود تا دیسک‌های بیرون زده و سایر ناهنجاری‌ها را نشان دهد.
• میلوگرام. این یک عکس‌برداری با اشعه ایکس از ستون فقرات است که پس از تزریق رنگ (ماده حاجب) گرفته می‌شود.
• آزمایش تحریک مغناطیسی پتانسیل برانگیخته حسی (SSEP). انجام این آزمایش‌ها می‌تواند نشان دهد که آیا سیگنال‌های عصبی می‌توانند از نخاع عبور کنند یا خیر.
• عکس‌برداری رادیولوژی از ستون فقرات. می‌تواند شکستگی یا آسیب به مهره‌های ستون فقرات را نشان دهد.

درمان‌های توان‌بخشی برای آسیب‌دیدگی نخاع

یکی از موانع اصلی در معالجه ضایعه‌های نخاعی این است که سلول‌های عصبی آسیب‌دیده در سیستم عصبی مرکزی نمی‌توانند دوباره بازسازی شوند. خوشبختانه، سیستم عصبی مرکزی دارای قابلیت نوروپلاستیک یا انعطاف‌پذیری عصبی (توانایی سازگاری و سازمان‌دهی مجدد خود) است که به افراد این امکان را می‌دهد تا عملکردهای آسیب‌دیده نخاع را بازیابی کنند.

اگرچه، فقط مسیرهای عصبی سالم و آسیب ندیده در نخاع قادر به انعطاف‌پذیری عصبی هستند. هرچه ضایعه نخاعی شدت کمتری داشته باشد، مسیرهای عصبی بیشتر در امان هستند و احتمال بهبودی نیز بیشتر است.

از آنجا که نخاع بر اساس تقاضای و به صورت ارادی سازگار می‌شود، حرکات بسیار تکراری و خاص برای بهبود عملکرد انعطاف‌پذیری عصبی ضروری است. تحریک مداوم به نخاع کمک می‌کند که تقاضا برای آن عملکرد را درک کرده و سریع‌تر بتواند خود را سازمان‌دهی کند.

در زیر، به بحث و بررسی در مورد چندین درمان توان‌بخشی که می‌توانند به بیماران دچار ضایعه نخاعی کمک کنند که باعث بهبود عملکرد انعطاف‌پذیری عصبی می‌شوند، می‌پردازیم.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی، اساس کار توان‌بخشی برای ضایعه نخاعی است. این درمان، بر روی بهبود تحرک از طریق تمرینات هدفمند عمل می‌کند.

یک فیزیوتراپیست توانایی‌های عملکردی بیمار را ارزیابی کرده و یک برنامه ورزشی متناسب با شرایط او را تدوین می‌کند که برای به حداکثر رساندن دامنه حرکت، تقویت عضلات و بهبود الگوهای حرکتی طراحی شده است.

کار درمانی

کاردرمانی به افراد می‌آموزد که چگونه برای انجام فعالیت‌های زندگی روزمره خود، مانند حرکت کردن، توالت و نظافت، استقلال خود را به دست آورند. کار درمانی همچنین می‌تواند شامل یادگیری نحوه استفاده از ابزارهایی برای جبران تحرک محدود شده باشد.

تحریک الکتریکی عملکردی (FES)

تحریک الکتریکی عملکردی یک درمان غیر تهاجمی است که در طی آن الکترودهایی بر روی سطح پوست قرار داده می‌شود در حالی که بیمار باید کاری را انجام دهد.

جریان‌های الکتریکی، کار سیگنال‌های مغز تقلید کرده و قدرت بیشتری را برای تحریک حرکت تأمین می‌کنند. تکنیک تحریک الکتریکی عملکردی FES می‌تواند با فعال‌سازی مستقیم انقباضات عضلانی، به بهبود گردش خون، افزایش دامنه حرکت و قدرت عضلات کمک کند.

شل کننده‌های عضلانی / بوتاکس

اسپاستیسیتی (انقباضات غیرعادی عضلانی) عارضه اصلی ناشی از ضایعه نخاعی است که می‌تواند باعث سفتی و محدود شدن تحرک شود. شل کننده‌های عضلانی یا تزریق بوتاکس می‌توانند با مسدود کردن سیگنال‌هایی که باعث انقباضات عضلانی می‌شوند، به طور موقت به کاهش این اثر اسپاستیک کمک کنند.

بیماران دچار ضایعه‌ی نخاعی هنگام استفاده از داروهای شل کننده عضلات یا بوتاکس باید از شرایط اسپاستیک کاهش یافته خود استفاده کنند و در این مدت تمرینات لازم برای بهبود انعطاف‌پذیری عصبی و بهبود توانایی تحرک برای طولانی مدت انجام دهند.

در بخش زیر در مورد درمان‌های جایگزین برای ضایعه نخاعی صحبت خواهیم کرد.

طب مکمل و جایگزین برای ضایعه‌ی نخاعی

طب مکمل و جایگزین (CAM) به درمان‌هایی گفته می‌شود که با درمان دارویی و پزشکی معمولی همراه نیستند. اضافه کردن روش‌های طبی مکمل و جایگزین به برنامه درمان ضایعه نخاعی ممکن است به تسکین عوارضی مانند درد، کوفتگی و اضطراب کمک کند.

نمونه‌هایی از درمان‌های طبی مکمل و جایگزین عبارت‌اند از:

• طب سوزنی یک روش سنتی چینی است که در آن سوزن‌های مویی و بسیار نازکی در نقاط بخصوصی برای درمان و تسکین وارد می‌شود. در کشورهای غربی طب سوزنی به‌عنوان تکنیکی برای تسکین درد مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما در شرق از این روش برای درمان انواع مشکلات عصبی استفاده می‌شود.
• ماساژ درمانی به تحریک جریان خون کمک می‌کند که باعث افزایش توانایی بدن در جذب اکسیژن به بافت‌ها می‌شود. این تکنیک همچنین باعث شل شدن عضلات و از بین بردن تنش می‌شود که این خود می‌تواند به کاهش درد و بهبود دامنه حرکت کمک کند.
• اکسیژن درمانی هایپرباریک (Hyperbaric) روشی است که در آن بیمار در اکسیژن خالص در فشارهای بالاتری تنفس می‌کند. اکسیژن نقش اساسی در فعالیت سلولی دارد و می‌تواند با کاهش تورم، رشد بافت و افزایش تولید آنزیم‌های آنتی‌اکسیدان، به کاهش آسیب ثانویه پس از ضایعه نخاعی کمک کند.

به حداقل رساندن عوارض ناشی از ضایعه نخاعی، می‌تواند به تمرکز و عملکرد بهتر در درمان‌های توان‌بخشی کمک کند.

تحریک اپیدورال

تحریک اپیدورال روشی است که در آن، یک آرایه الکترود بر روی ناحیه پایین ستون فقرات کاشته می‌شود. این الکترود با کار در اطراف محل آسیب نخاع و الکترون‌های تحریک کننده‌ی زیر سطح آسیب، باعث تحریک حرکت فرد می‌شود.

در مقابل، درمان سلول‌های بنیادی به منظور تقویت بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده نخاع انجام می‌گیرد. از آنجا که سلول‌های بنیادی بسته به محیط پیرامونی خود می‌توانند بینهایت تقسیم شده و به انواع مختلف سلول تولید شوند، پتانسیل بالایی را برای درمان آسیب‌های نخاعی از خود نشان می‌دهند.

در حالی که هر دوی این درمان‌ها امیدوارکننده هستند، اما برای تعیین عواملی مانند دوز مناسب درمان، طول دوره درمان و پروتکل‌های ایمنی، به تحقیق و توسعه در مقیاس بزرگ‌تری نیاز دارند.