اعتراض تند سایمون کوپر به ترجمه عادل فردوسی‌پور؛ «از من دزدی شد، حتی به یونیسف هم کمک نکردند»

سایمون کوپر در بخشی از گفت‌وگوی خود با سعید اکبری گفت تصور می‌کند از او «دزدی شده» است. او توضیح داد که در زمان اطلاع از انتشار نسخه فارسی، خواهان دریافت حق‌التألیف شخصی نبوده و پیشنهاد کرده بود بخشی از درآمد کتاب به امور خیریه، از جمله یونیسف، اختصاص پیدا کند؛ اما به گفته نویسنده، این پیشنهاد نیز اجرا نشده است.

این عبارت باید به‌عنوان توصیف و ادعای خود نویسنده بازتاب داده شود، نه حکم یک دادگاه. هیچ سندی در منابع در دسترس وجود ندارد که نشان دهد مرجع قضایی ایرانی یا بین‌المللی مترجم یا ناشر را به‌دلیل انتشار این کتاب محکوم کرده باشد.

همچنین کوپر در کلیپ منتشرشده از واژه «آنها» استفاده می‌کند و دقیقاً مشخص نمی‌کند منظورش فقط ناشر، مترجم یا مجموعه افراد دخیل در انتشار کتاب است. بنابراین تبدیل سخن او به اتهام قطعی و شخصی علیه عادل فردوسی‌پور، فراتر از محتوای منتشرشده خواهد بود.

داستان ترجمه «فوتبال علیه دشمن» از کجا آغاز شد؟

کتاب Football Against the Enemy نخستین‌بار در دهه ۱۹۹۰ منتشر شد و در سال ۱۹۹۴ جایزه کتاب ورزشی سال ویلیام هیل را دریافت کرد. کوپر برای نگارش آن به ۲۲ کشور سفر کرد و رابطه فوتبال با سیاست، هویت، فرهنگ و ساختارهای اجتماعی را مورد بررسی قرار داد. این اثر همچنان در فهرست کتاب‌های شاخص حوزه فوتبال قرار دارد و ناشر انگلیسی آن در سال ۲۰۲۶ نیز نسخه تازه‌ای از کتاب عرضه کرده است.

ترجمه فارسی این کتاب با نام عادل فردوسی‌پور در بهار ۱۳۸۹ از سوی نشر چشمه منتشر شد. اطلاعات نسخه فارسی نشان می‌دهد کتاب در ۴۲۵ صفحه و با شابک ۹۷۸۹۶۴۳۶۲۷۶۷۶ عرضه شده و پس از انتشار، به‌سرعت در میان کتاب‌های پرفروش بازار ایران قرار گرفته است. بااین‌حال، آمار عمومی و حسابرسی‌شده‌ای از مجموع تیراژ و فروش تمام چاپ‌ها در دسترس نیست؛ بنابراین عبارت‌هایی مانند «یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌های دو دهه ایران» بیشتر توصیفی رسانه‌ای است تا یک رتبه‌بندی آماری قابل اثبات.

کوپر چگونه از نسخه فارسی مطلع شد؟

گزارش‌های منتشرشده در سال ۱۳۹۰ نشان می‌دهد کوپر هنگام جست‌وجوی نام خود در اینترنت، به معرفی ترجمه فارسی کتاب در وب‌سایت نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برخورد کرده است. در آن زمان، نسخه فارسی به چندین چاپ رسیده بود، اما نویسنده می‌گفت پیش از انتشار از این موضوع مطلع نشده است.

در همان مقطع، یکی از مسئولان نشر چشمه اعلام کرد سوءتفاهم‌ها برطرف شده است. او در عین پذیرش اینکه اعتراض کوپر قابل درک است، توضیح داد که ایران عضو کنوانسیون برن نیست و شیوه رایج برخی ناشران ایرانی با استانداردهای بین‌المللی حق مؤلف تفاوت دارد. فردوسی‌پور نیز در آن زمان اظهارنظر درباره جنبه حقوقی ماجرا را به ناشر واگذار کرده بود.

با توجه به سخنان تازه کوپر، به نظر می‌رسد آنچه در سال ۱۳۹۰ «رفع سوءتفاهم» توصیف شده بود، دست‌کم از نگاه نویسنده به توافق اخلاقی یا مالی مورد رضایت او منجر نشده است. این یک استنباط از مقایسه موضع قدیمی ناشر و اظهارات جدید نویسنده است، نه اطلاعاتی درباره جزئیات مکاتبات خصوصی طرفین.

آیا ترجمه کتاب خارجی بدون اجازه در ایران قانونی است؟

پاسخ این پرسش ساده و یک‌خطی نیست. ایران قانون داخلی حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان را دارد و این قانون، حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان را به رسمیت می‌شناسد. قانون ایران برای نویسنده حق انتشار، عرضه، اجرا و بهره‌برداری مالی از اثر را در نظر گرفته است.

اما مسئله اصلی به آثار خارجی بازمی‌گردد. ایران همچنان از اعضای کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری نیست. کنوانسیون برن کشورهای عضو را موظف می‌کند آثار پدیدآورندگان سایر کشورهای عضو را بدون نیاز به ثبت رسمی، تحت حمایت قرار دهند. فهرست رسمی سازمان جهانی مالکیت فکری، ایران را در میان طرف‌های متعاهد این کنوانسیون نشان نمی‌دهد.

به همین دلیل، امکان اجرای حقوق نویسندگان خارجی در ایران مانند کشورهای عضو برن نیست و آثار خارجی معمولاً از همان حمایت خودکار و متقابل برخوردار نمی‌شوند. مطالعات حقوقی درباره نظام کپی‌رایت ایران نیز تأکید می‌کنند که عضویت ایران در خود سازمان جهانی مالکیت فکری، به معنای پیوستن به کنوانسیون برن نیست.

بنابراین ممکن است انتشار ترجمه‌ای بدون قرارداد رسمی، در چهارچوب عملی و حقوق داخلی ایران به محکومیت قضایی منجر نشود؛ اما همین اقدام از دید نویسنده و عرف بین‌المللی صنعت نشر، نقض حق مؤلف تلقی شود.

تفاوت «غیرقانونی نبودن» با «اخلاقی بودن»

بحث اصلی پرونده «فوتبال علیه دشمن» فقط درباره قابلیت پیگرد قضایی نیست. نبود الزام حقوقی روشن برای پرداخت حق انتشار به یک نویسنده خارجی، ناشر یا مترجم را از مسئولیت حرفه‌ای و اخلاقی بی‌نیاز نمی‌کند.

در بازار حرفه‌ای نشر، مترجم یا ناشر پیش از انتشار اثر با نویسنده، نماینده ادبی یا ناشر صاحب امتیاز مذاکره می‌کند. قرارداد معمولاً محدوده جغرافیایی، زبان ترجمه، مدت مجوز، تیراژ، نسخه چاپی و دیجیتال و سهم صاحب اثر را مشخص می‌کند.

کوپر می‌گوید حتی حاضر بوده از حق مالی شخصی خود صرف‌نظر کند و تنها پرداختی خیریه انجام شود. در صورت صحت کامل این روایت، اختلاف دیگر صرفاً بر سر پول نویسنده نیست؛ بلکه به نادیده‌گرفتن رضایت صاحب اثر و پیشنهاد جایگزین او مربوط می‌شود.

در مقابل، برای قضاوت کامل باید پاسخ فعلی عادل فردوسی‌پور و نشر چشمه نیز شنیده شود. منابع منتشرشده تا زمان تنظیم این گزارش، واکنش تازه‌ای از مترجم یا ناشر به ادعای پرداخت‌نشدن مبلغ خیریه ارائه نکرده‌اند. در نتیجه مشخص نیست آیا درباره کمک به یونیسف توافق رسمی، مبلغ معین یا تعهد مکتوبی وجود داشته است.

چرا این ماجرا برای صنعت نشر ایران مهم است؟

ناپیوستن ایران به کنوانسیون برن فقط امکان ترجمه آثار خارجی بدون قرارداد را ایجاد نمی‌کند؛ بلکه برای نویسندگان و ناشران ایرانی نیز پیامد دارد. زمانی که یک کشور در نظام حمایت متقابل حضور ندارد، عرضه قانونی آثار نویسندگان آن کشور در بازارهای خارجی، مذاکره با ناشران معتبر و دفاع از حقوق بین‌المللی آثار دشوارتر می‌شود.

ترجمه بدون خرید حق انتشار ممکن است در کوتاه‌مدت قیمت و زمان عرضه کتاب را کاهش دهد، اما در بلندمدت روابط ناشران ایرانی با آژانس‌های ادبی و صاحبان آثار را تضعیف می‌کند. برخی نویسندگان خارجی نیز ممکن است به‌دلیل تجربه‌هایی مشابه کوپر، تمایل کمتری برای همکاری رسمی یا حضور در رویدادهای فرهنگی ایران داشته باشند.

از سوی دیگر، پیوستن به نظام جهانی کپی‌رایت بدون طراحی حمایت‌های انتقالی می‌تواند هزینه خرید امتیاز آثار خارجی را افزایش دهد. به همین دلیل، بحث عضویت در کنوانسیون برن همواره با نگرانی‌هایی درباره قیمت کتاب، دسترسی به دانش و توان اقتصادی ناشران همراه بوده است. خود کنوانسیون برای کشورهای درحال‌توسعه برخی مقررات ویژه دارد، اما اجرای آن به سیاست‌گذاری دقیق داخلی نیاز خواهد داشت.

آیا عادل فردوسی‌پور از فروش کتاب درآمد داشته است؟

اطلاعات عمومی دقیقی درباره قرارداد مالی میان مترجم و نشر چشمه، درصد حق‌الترجمه یا درآمد حاصل از چاپ‌های مختلف منتشر نشده است. بنابراین نمی‌توان بدون سند گفت چه میزان از فروش کتاب به فردوسی‌پور یا ناشر رسیده است.

همچنین مشخص نیست درخواست مورد اشاره کوپر برای کمک خیریه مستقیماً به مترجم ارائه شده، به ناشر اعلام شده یا از طریق واسطه‌ای مطرح شده است. سخنان جدید او فقط اصل نارضایتی و عملی‌نشدن پیشنهاد خیریه را بازگو می‌کند.

به همین دلیل، تیترهایی مانند «عادل پول کوپر را خورد» یا «فردوسی‌پور کمک به یونیسف را رد کرد» فاقد پشتوانه کافی هستند. عبارت دقیق‌تر این است که کوپر از مجموعه انتشار بدون مجوز نسخه فارسی ناراضی است و می‌گوید پیشنهاد خیریه او نیز اجرا نشد.

جمع‌بندی؛ پرونده‌ای که پس از ۱۶ سال بسته نشد

ترجمه عادل فردوسی‌پور نقش مهمی در شناساندن «فوتبال علیه دشمن» به مخاطبان فارسی‌زبان داشت و این کتاب را به یکی از آثار شناخته‌شده حوزه فوتبال و جامعه‌شناسی در ایران تبدیل کرد. نسخه فارسی نخستین‌بار در سال ۱۳۸۹ منتشر شد و با استقبال گسترده مخاطبان روبه‌رو شد.

اما موفقیت تجاری و فرهنگی یک ترجمه، اختلاف مربوط به اجازه نویسنده را از بین نمی‌برد. سایمون کوپر پس از سال‌ها همچنان معتقد است اثرش بدون رضایت او منتشر شده و حتی درخواست حداقلی‌اش برای اختصاص مبلغی به خیریه نیز نادیده گرفته شده است.

از نظر حقوقی، نبود عضویت ایران در کنوانسیون برن اجرای خودکار حقوق نویسنده خارجی را با مانع روبه‌رو می‌کند. از نظر اخلاق حرفه‌ای، اما کسب رضایت صاحب اثر و شفافیت درباره حق ترجمه همچنان یک اصل قابل دفاع است.

اکنون پاسخ عادل فردوسی‌پور و نشر چشمه می‌تواند بخش‌های مبهم پرونده را روشن کند: آیا درخواست رسمی برای کمک به یونیسف دریافت شده بود؟ آیا توافقی میان طرفین شکل گرفت؟ و چرا نویسنده پس از حدود ۱۶ سال همچنان احساس می‌کند حق او نادیده گرفته شده است؟