بنزین ۱۰ هزار تومانی در راه است؟ سه سناریوی دولت و هزینه احتمالی برای خانوارها

اظهارات اخیر فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، به معنای قطعی‌شدن بنزین ۱۰ هزار تومانی نیست. او تأکید کرده است دولت برای متعادل‌کردن تولید و مصرف به یک راهبرد تازه نیاز دارد و اتخاذ راهکار را قطعی می‌داند؛ اما نگفته است که آن راهکار الزاماً افزایش قیمت یا کاهش سهمیه خواهد بود. سخنگوی دولت همچنین وعده داده است هرگونه تصمیم درباره قیمت یا سهمیه پیش از اجرا به‌صورت شفاف اعلام شود.

مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نیز گفته است دولت قصد غافلگیرکردن مردم را ندارد و تصمیم‌های حوزه سوخت پیش از اجرا اطلاع‌رسانی خواهند شد. از سوی دیگر، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس اعلام کرده است این کمیسیون شرایط فعلی کشور را برای افزایش قیمت بنزین مناسب نمی‌داند، هرچند اختیار قانونی تغییر نرخ حامل‌های انرژی در دست دولت است.

بنابراین تیترهایی مانند «بنزین ۱۰ هزار تومانی قطعی شد» فعلاً مستند به مصوبه عمومی و قابل استناد نیستند. گزارش‌های تازه نیز تصریح می‌کنند که هنوز اطلاعیه رسمی درباره اجرای نرخ ۱۰ هزار تومانی منتشر نشده است.

نرخ‌ها و سهمیه فعلی بنزین چقدر است؟

در مصوبه پاییز ۱۴۰۴، نرخ سوم بنزین برای سوخت‌گیری با کارت اضطراری جایگاه پنج هزار تومان تعیین شد. در همان مقطع، سهمیه خودروهای شخصی شامل ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی و ۱۰۰ لیتر بنزین سه هزار تومانی بود؛ یعنی مصرف بیش از مجموع ۱۶۰ لیتر یا استفاده از کارت جایگاه با نرخ سوم محاسبه می‌شد.

اما این ساختار در آغاز سال ۱۴۰۵ تغییر کرد و سهمیه دوم خودروهای سواری شخصی از ۱۰۰ به ۷۰ لیتر در ماه کاهش یافت. در نتیجه، سقف دو پله نخست برای بسیاری از خودروهای شخصی اکنون ۱۳۰ لیتر است، نه ۱۶۰ لیتر. سهمیه ۶۰ لیتری نرخ اول نیز برای مرداد ۱۴۰۵ بدون تغییر شارژ شده است.

این تفکیک زمانی مهم است؛ زیرا برخی گزارش‌ها همچنان به ساختار اولیه ۶۰ به‌علاوه ۱۰۰ لیتر اشاره می‌کنند، در حالی که سهمیه دوم بعداً به ۷۰ لیتر کاهش یافته است.

سه سناریوی مطرح‌شده برای آینده بنزین

سناریوی نخست که بیشتر از سایر گزینه‌ها در رسانه‌ها مطرح شده، حفظ سهمیه ۶۰ لیتری بنزین ۱۵۰۰ تومانی، کاهش سهمیه دوم از ۷۰ به ۵۰ لیتر و افزایش نرخ مصرف مازاد از پنج هزار به ۱۰ هزار تومان است. این طرح هنوز تصمیم رسمی دولت نیست و به‌عنوان یک الگوی احتمالی مطرح می‌شود.

سناریوی دوم، بازطراحی کامل سهمیه‌بندی است. در این الگو ممکن است سهمیه مشخصی به هر خودرو یا هر فرد اختصاص پیدا کند و مصرف بیشتر از آن با قیمت جداگانه محاسبه شود. اجرای سهمیه به فرد می‌تواند خانوارهای فاقد خودرو را نیز وارد نظام توزیع یارانه کند، اما به زیرساخت اطلاعاتی، امکان خریدوفروش سهمیه و سازوکار جلوگیری از بازار غیررسمی نیاز دارد.

سناریوی سوم، حذف یارانه و فروش بنزین براساس قیمت تمام‌شده یا یک نرخ نزدیک‌تر به قیمت واقعی است. این گزینه از نظر کاهش بار بودجه و اختلاف قیمت با کشورهای همسایه جذاب به نظر می‌رسد، اما در شرایط تورمی می‌تواند آثار گسترده‌ای بر هزینه حمل‌ونقل، توزیع کالا و انتظارات عمومی داشته باشد. طرح چنین سناریویی به معنای وجود تصمیم اجرایی برای آن نیست.

بنزین ۱۰ هزار تومانی چقدر هزینه خانوار را بالا می‌برد؟

جدول زیر هزینه ماهانه را براساس وضعیت فعلی و سناریوی رسانه‌ای «۶۰ لیتر با نرخ ۱۵۰۰ تومان، ۵۰ لیتر با نرخ سه هزار تومان و مصرف بیشتر با نرخ ۱۰ هزار تومان» مقایسه می‌کند:

در این سناریو، خودرویی که ماهانه ۱۰۰ لیتر مصرف دارد تغییری در هزینه احساس نمی‌کند؛ زیرا تمام مصرف آن در دو پله نخست قرار می‌گیرد. اما هزینه مصرف ۱۳۰ لیتری حدود ۴۷ درصد و هزینه مصرف ۱۶۰ لیتری نزدیک به ۶۴ درصد افزایش پیدا می‌کند.

این ارقام تنها محاسبه آثار یک سناریوی منتشرشده هستند و نباید به‌عنوان جدول رسمی قیمت آینده بنزین تلقی شوند.

فاصله واقعی تولید و مصرف بنزین چقدر است؟

آمارهای رسمی نیازمند تفکیک بازه زمانی هستند. میانگین تولید بنزین از ابتدای سال تا ۲۴ تیر حدود ۱۲۱ میلیون لیتر در روز و میانگین مصرف در همین دوره نزدیک به ۱۲۹ میلیون لیتر بوده است؛ بنابراین شکاف متوسط این دوره حدود هشت میلیون لیتر در روز محاسبه می‌شود.

در خود تیرماه شرایط کمی متفاوت بود. تولید پالایشگاهی و اختلاطی به حدود ۱۲۷ میلیون لیتر در روز رسید، اما توزیع روزانه در ۲۴ روز نخست ماه به ۱۳۴ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر افزایش یافت. در نتیجه، فاصله تولید و توزیع این دوره تقریباً ۷.۵ میلیون لیتر بود؛ نه فاصله ۱۳.۵ میلیون لیتری که از مقایسه تولید متوسط سال با اوج توزیع تیر به دست می‌آید.

مدیرعامل شرکت ملی پخش همچنین گفته است پالایشگاه لاوان در حمله نظامی حدود نیمی از ظرفیت سه میلیون لیتری تولید بنزین خود را از دست داد، اما با افزایش خوراک سایر پالایشگاه‌ها بخشی از این کاهش جبران شد. افزایش سفرهای تابستانی، ترددهای شهری و جاده‌ای و حضور خودروهای فرسوده از عوامل رشد ۱۱ میلیون لیتری توزیع نسبت به دوره مشابه سال گذشته عنوان شده‌اند.

آیا قاچاق بنزین دلیل اصلی تغییر قیمت است؟

کاهش سوءاستفاده از کارت‌های جایگاه یکی از دلایل اجرای نرخ سوم و تقویت کارت شخصی بوده است، اما این گزاره که «بیشترین قاچاق سوخت کشور از کارت‌های بنزین جایگاه انجام می‌شود» نیازمند اصلاح است.

مدیرعامل شرکت ملی پخش اعلام کرده است بخش عمده قاچاق فرآورده‌های نفتی به گازوئیل و بخش حمل‌ونقل دیزلی مربوط می‌شود و بنزین در مقایسه با گازوئیل سهم کمتری در قاچاق دارد. کارت‌های جایگاه می‌توانند محل انحراف یا مصرف غیرقابل ردیابی باشند، اما تمام ناترازی بنزین را نمی‌توان به قاچاق نسبت داد.

افزایش تعداد خودروها، کیفیت پایین و مصرف بالای بخشی از ناوگان، فرسودگی وسایل نقلیه، ترافیک و کمبود حمل‌ونقل عمومی نیز سهم مهمی در رشد تقاضا دارند.

آیا افزایش قیمت واقعاً مصرف را کاهش می‌دهد؟

عباس کاظمی، کارشناس انرژی، معتقد است افزایش قیمت در شرایط فعلی بیش از آنکه مصرف را کاهش دهد، فشار تورمی ایجاد می‌کند و جامعه نیز به دلیل نبود جایگزین مناسب، امکان کاهش جدی استفاده از خودرو را ندارد. در مقابل، گروهی دیگر از کارشناسان بر ترکیب اصلاح قیمت، سهمیه‌بندی، محدودکردن کارت جایگاه و توسعه گزینه‌های جایگزین تأکید دارند.

از نظر تحلیلی، بیان اینکه افزایش قیمت «هیچ اثری» بر مصرف ندارد نیز بیش از حد قطعی است. یک برآورد منتشرشده نشان می‌دهد افزایش نرخ سوم به ۱۰ هزار تومان ممکن است مصرف روزانه را حدود شش میلیون لیتر کاهش دهد، اما چون بیش از ۷۰ درصد خودروها وارد پله سوم نمی‌شوند، اثر آن بر کل بازار محدود خواهد بود.

در کوتاه‌مدت، خانواری که برای رفت‌وآمد شغلی به خودرو وابسته است یا به مترو و اتوبوس مناسب دسترسی ندارد، حتی با افزایش قیمت نیز نمی‌تواند مصرف خود را به‌سرعت پایین بیاورد. کاهش پایدار زمانی ایجاد می‌شود که اصلاح قیمت با نوسازی ناوگان، توسعه حمل‌ونقل عمومی، افزایش استفاده از سی‌ان‌جی و تولید خودروهای کم‌مصرف همراه باشد.

ظرفیت فراموش‌شده سی‌ان‌جی

ظرفیت عرضه روزانه سی‌ان‌جی در کشور حدود ۳۵ میلیون مترمکعب اعلام شده، اما مصرف واقعی آن تنها ۱۴ تا ۱۵ میلیون مترمکعب است. به بیان دیگر، زیرساخت موجود ظرفیت جایگزینی حدود ۲۰ میلیون لیتر دیگر بنزین را دارد؛ هرچند استفاده از تمام این ظرفیت به بازسازی جایگاه‌ها، افزایش خودروهای دوگانه‌سوز و ایجاد انگیزه اقتصادی نیازمند است.

این فاصله نشان می‌دهد سیاست مدیریت بنزین الزاماً نباید فقط بر قیمت متمرکز باشد. احیای سی‌ان‌جی می‌تواند بخشی از ناترازی را بدون تحمیل مستقیم افزایش هزینه به تمام مصرف‌کنندگان کاهش دهد.

طرح کرمان؛ تغییر توزیع بدون افزایش عمومی قیمت

از اول مرداد در استان کرمان، طرحی برای حذف کارت‌های عمومی جایگاه و انتقال حدود ۲۷ لیتر بنزین پنج هزار تومانی به کارت سوخت شخصی خودروها آغاز شده است. این سهمیه به‌عنوان لایه سوم، در کنار سهمیه‌های ۱۵۰۰ و سه هزار تومانی قرار می‌گیرد. هدف طرح، کاهش صف، رصد دقیق‌تر مصرف و جلوگیری از سوءاستفاده از کارت‌های اضطراری اعلام شده است.

این اقدام یک تغییر در شیوه دسترسی به نرخ سوم است و نباید با اجرای سراسری بنزین ۱۰ هزار تومانی اشتباه گرفته شود. نتیجه این تجربه می‌تواند در تصمیم‌های بعدی دولت درباره شخصی‌سازی کامل سهمیه‌ها مؤثر باشد.

کدام سناریو محتمل‌تر است؟

با توجه به مخالفت فعلی کمیسیون انرژی مجلس، حساسیت اجتماعی قیمت سوخت و وعده دولت برای اطلاع‌رسانی قبلی، حذف ناگهانی تمام یارانه‌ها در کوتاه‌مدت کم‌احتمال‌تر به نظر می‌رسد. محتمل‌ترین مسیر، اجرای مرحله‌ای یک بسته ترکیبی است: محدودترشدن کارت‌های جایگاهی، انتقال نرخ سوم به کارت شخصی، اصلاح سهمیه دوم و احتمالاً افزایش نرخ مصرف مازاد.

بااین‌حال، تا زمانی که مصوبه هیئت وزیران، تاریخ اجرا و جدول رسمی سهمیه‌ها منتشر نشده باشد، هیچ‌یک از اعداد پنجاه لیتر یا ۱۰ هزار تومان را نمی‌توان قطعی دانست.

جمع‌بندی؛ بنزین تغییر می‌کند، اما جزئیات هنوز مشخص نیست

ناترازی بنزین واقعیتی قابل انکار نیست. توزیع روزانه در تیرماه به ۱۳۴.۵ میلیون لیتر رسیده، در حالی که تولید همان دوره حدود ۱۲۷ میلیون لیتر بوده است. دولت ناچار است میان واردات بیشتر، افزایش تولید، توسعه سوخت جایگزین و مدیریت تقاضا مجموعه‌ای از تصمیم‌ها را انتخاب کند.

اما ضرورت اصلاح به معنای قطعی‌شدن یک قیمت مشخص نیست. در حال حاضر، نرخ‌های ۱۵۰۰، سه هزار و پنج هزار تومانی برقرارند و هیچ ابلاغ رسمی برای نرخ ۱۰ هزار تومان منتشر نشده است.

مؤثرترین سیاست نیز احتمالاً افزایش قیمت به‌تنهایی نخواهد بود. اصلاح سهمیه، نوسازی خودروهای فرسوده، تقویت حمل‌ونقل عمومی، استفاده بیشتر از سی‌ان‌جی و شفاف‌کردن هزینه و محل مصرف درآمدهای احتمالی باید هم‌زمان در دستور کار قرار گیرند؛ در غیر این صورت، افزایش نرخ ممکن است فشار مالی ایجاد کند، اما ناترازی بنزین پس از مدتی دوباره بازگردد.