شیر ۱۲۰ هزار تومانی وارد بازار شد؛ لبنیات گران شد یا فقط چربی بالا رفت؟

کارگروه امنیت غذایی و تنظیم بازار کالاهای کشاورزی قیمت سه محصول لبنی پرمصرف با چربی ۲.۵ درصد را تعیین کرده است. براساس این مصوبه، شیر بطری یک‌لیتری با قیمت ۱۲۰ هزار تومان، شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی با قیمت ۹۱ هزار تومان و ماست دبه‌ای دوکیلوگرمی با نرخ ۲۶۵ هزار تومان عرضه خواهد شد.

محمد فربد، سخنگوی انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی، تأکید کرده است این نرخ‌ها مربوط به گروهی از محصولات با درصد چربی بالاتر است و نباید آنها را افزایش مجدد قیمت تمام محصولات لبنی تلقی کرد. به گفته او، قیمت شیر خام تغییر نکرده و به همین دلیل، محصولات موجود در بازار نیز با موج تازه‌ای از افزایش عمومی قیمت روبه‌رو نشده‌اند.

شیر خام ۶۰ هزار تومان است یا ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان؟

فربد قیمت خرید هر کیلوگرم شیر خام از دامدار را حدود ۶۰ هزار تومان اعلام کرده است. بااین‌حال، در مصوبه پیشین، نرخ شیر خام با مشخصات پایه در محدوده ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان درج شده بود؛ بنابراین رقم ۶۰ هزار تومان را می‌توان بیان تقریبی و گرد‌شده نرخ مصوب دانست.

این تفاوت ۵۰۰ تومانی در ظاهر ناچیز است، اما در خرید روزانه چندصد تن شیر خام توسط کارخانه‌های بزرگ می‌تواند رقم قابل‌توجهی ایجاد کند. علاوه بر قیمت پایه، کیفیت، میزان چربی، بار میکروبی، هزینه حمل و شرایط قرارداد میان دامدار و کارخانه نیز می‌تواند بر مبلغ نهایی تحویل شیر اثر بگذارد.

نکته اصلی سخنان انجمن صنایع لبنی این است که از زمان آخرین مصوبه، نرخ پایه شیر خام افزایش تازه‌ای نداشته است. به همین دلیل، قیمت‌های ۱۲۰، ۹۱ و ۲۶۵ هزار تومانی نه از تغییر دوباره بهای ماده اولیه، بلکه از تغییر مشخصات محصول و افزایش درصد چربی ناشی شده‌اند.

محصولات جدید چقدر از اقلام قبلی گران‌ترند؟

پیش از مصوبه جدید، قیمت محصولات پرمصرف با چربی ۱.۵ درصد تعیین شده بود. شیر بطری یک‌لیتری ۱.۵ درصد چربی ۹۸ هزار تومان، شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی ۸۴ هزار تومان و ماست دبه‌ای دوکیلوگرمی ۲۲۸ هزار و ۷۰۰ تومان قیمت داشت.

مقایسه این نرخ‌ها با محصولات تازه نشان می‌دهد:

قیمت شیر بطری با افزایش حدود ۲۲.۴ درصدی، شیر نایلونی با رشد حدود ۸.۳ درصدی و ماست دبه‌ای با افزایش نزدیک به ۱۵.۹ درصدی روبه‌رو شده است. البته این مقایسه کاملاً هم‌سطح نیست، زیرا درصد چربی محصول نیز از ۱.۵ به ۲.۵ درصد افزایش یافته است.

بنابراین نمی‌توان تمام اختلاف قیمت را «گرانی یک محصول ثابت» نامید؛ اما از نگاه خانواری که قصد خرید یک قلم تنظیم‌بازاری با کیفیت و چربی بالاتر را دارد، مبلغ پرداختی به‌صورت واقعی افزایش پیدا کرده است.

چرا درصد چربی محصولات پرمصرف افزایش یافت؟

سخنگوی انجمن صنایع لبنی می‌گوید تقاضا برای محصولاتی که حدود یک تا ۱.۵ درصد چربی داشتند کاهش یافته بود. صنایع لبنی پیشنهاد کردند اقلام پرمصرف با درصد چربی بالاتری تولید شوند و کارگروه تنظیم بازار نیز با عرضه محصولات ۲.۵ درصدی و تعیین قیمت تازه موافقت کرد.

این تصمیم نشان می‌دهد پایین نگه داشتن قیمت به‌تنهایی نتوانسته فروش محصولات تنظیم‌بازاری را تضمین کند. بخشی از مصرف‌کنندگان ممکن است طعم، غلظت یا کیفیت ادراکی محصولات کم‌چرب را نپسندند و ترجیح دهند با پرداخت مبلغ بیشتر، محصولی با چربی بالاتر بخرند.

بااین‌حال، افزایش درصد چربی مشکل اصلی بازار، یعنی کاهش قدرت خرید را حل نمی‌کند. خانواری که به دلیل قیمت بالا مصرف شیر و ماست خود را کم کرده است، ممکن است محصول ۲.۵ درصدی را جذاب‌تر بداند، اما همچنان توان خرید منظم آن را نداشته باشد.

آیا قیمت تمام محصولات لبنی ثابت مانده است؟

عبارت «لبنیات نوسانی نداشته است» باید با احتیاط تفسیر شود. منظور انجمن این است که پس از افزایش قبلی نرخ شیر خام، موج تازه و عمومی دیگری برای اصلاح قیمت همه محصولات ایجاد نشده است. نرخ‌های جدید نیز برای سه کالای دارای مشخصات متفاوت تصویب شده‌اند، نه اینکه قیمت همان محصول قبلی بدون تغییر وزن و چربی بالا رفته باشد.

در بازار آزاد، صدها نوع شیر، ماست، پنیر، دوغ، خامه و سایر فرآورده‌ها با وزن، برند و درصد چربی متفاوت عرضه می‌شوند. قیمت این محصولات می‌تواند متناسب با هزینه بسته‌بندی، حمل، توزیع، تخفیف فروشگاه و سیاست هر شرکت متفاوت باشد.

ازاین‌رو، مصوبه سه محصول به معنای ثابت ماندن تمام برچسب‌های قیمتی موجود در فروشگاه‌ها نیست. آنچه رسماً تعیین شده، نرخ مصرف‌کننده برای سه قلم مشخص با وزن و درصد چربی معین است.

چرا لبنیات از سبد خرید خانوار عقب مانده است؟

کاهش تقاضا برای لبنیات فقط نتیجه علاقه کمتر مردم به محصولات کم‌چرب نیست. کاهش قدرت خرید سبب شده است بسیاری از خانوارها هنگام استفاده از اعتبار کالابرگ، کالاهایی مانند برنج، روغن، مرغ یا مواد غذایی سیرکننده‌تر را در اولویت قرار دهند و خرید شیر، ماست و پنیر را محدود کنند. گزارش‌های میدانی نیز از عقب ماندن لبنیات در رقابت با سایر کالاهای اساسی حکایت دارند.

انجمن صنایع لبنی پیش‌تر میزان مصرف سالانه لبنیات در ایران را حدود ۶۰ تا ۷۰ کیلوگرم برای هر نفر اعلام کرده بود. این صنعت معتقد است بالا رفتن قیمت و کاهش قدرت خرید، مانع افزایش مصرف شده است.

مشکل اصلی آن است که کاهش مصرف لبنیات ممکن است در کوتاه‌مدت فشار هزینه خانوار را کم کند، اما در بلندمدت به تغییر الگوی غذایی جامعه منجر می‌شود. از سوی دیگر، کاهش فروش داخلی می‌تواند کارخانه‌ها را به سمت کاهش تولید، افزایش صادرات یا تمرکز بر محصولات گران‌تر سوق دهد.

چرا کالابرگ فعلی مصرف لبنیات را بالا نبرد؟

محمد فربد معتقد است توزیع کالابرگ به شیوه فعلی تأثیر محسوسی بر افزایش سرانه مصرف لبنیات ندارد. در طرح عمومی، خانوار می‌تواند اعتبار خود را میان چند گروه کالایی تقسیم کند؛ بنابراین هیچ تضمینی وجود ندارد که بخشی از اعتبار حتماً برای خرید شیر و ماست مصرف شود.

پیشنهاد صنایع لبنی، اختصاص اعتباری است که فقط برای خرید فرآورده‌های لبنی قابل‌استفاده باشد. حامیان این طرح می‌گویند کالابرگ اختصاصی می‌تواند تقاضای حداقلی را حفظ کند و مانع حذف کامل لبنیات از سفره دهک‌های پایین شود.

در مقابل، محدود کردن حق انتخاب خانوار نیز محل بحث است. برخی خانواده‌ها ممکن است در مقطعی نیاز فوری‌تری به برنج، روغن، گوشت یا دارو داشته باشند. به همین دلیل، اجرای کالابرگ اختصاصی نیازمند تعیین دقیق جامعه هدف، میزان اعتبار و فهرست محصولاتی است که از نظر قیمت و کیفیت برای خانوار قابل‌قبول باشند.

شیر ۱۲۰ هزار تومانی بازار را تکان می‌دهد؟

قیمت‌های تازه را نمی‌توان افزایش دوباره و سراسری لبنیات دانست، اما ورود محصولاتی گران‌تر به سبد تنظیم‌بازاری، سطح تازه‌ای از هزینه را پیش روی مصرف‌کننده قرار می‌دهد. یک بطری شیر ۲.۵ درصدی اکنون ۲۲ هزار تومان بیشتر از نوع ۱.۵ درصدی قیمت دارد و اختلاف یک دبه ماست نیز از ۳۶ هزار تومان عبور می‌کند.

موفقیت این سیاست به رفتار خریداران بستگی خواهد داشت. اگر مردم کیفیت و طعم محصولات جدید را متناسب با اختلاف قیمت بدانند، ممکن است فروش اقلام تنظیم‌بازاری افزایش یابد. اما اگر مشکل اصلی نه درصد چربی، بلکه کاهش درآمد واقعی باشد، محصولات ۲.۵ درصدی نیز با همان رکود تقاضا مواجه خواهند شد.

بازار لبنیات فعلاً با افزایش تازه قیمت شیر خام روبه‌رو نیست؛ بااین‌حال، نرخ‌های جدید نشان می‌دهد حتی بدون تغییر ماده اولیه نیز اصلاح ترکیب محصول می‌تواند هزینه خرید خانوار را بالا ببرد. شیر ۱۲۰ هزار تومانی شاید خوش‌طعم‌تر و پرچرب‌تر باشد، اما پرسش اصلی همچنان باقی است: چند خانوار توان خرید منظم آن را دارند؟