هشدار گندمکاران؛ ۲۹۰ همت پول کشاورزان هنوز پرداخت نشده است

بحران مطالبات گندمکاران در میانه مرداد به یکی از مهم‌ترین چالش‌های بخش کشاورزی تبدیل شده است. براساس تازه‌ترین اعلام بنیاد ملی گندمکاران، از ابتدای فصل برداشت تاکنون حدود ۸ میلیون تن محصول از کشاورزان خریداری شده است. این رقم با داده تازه مجلس نیز تقریباً مطابقت دارد؛ سخنگوی کمیسیون کشاورزی مجلس یک روز قبل میزان تحویل گندم را ۷ میلیون و ۸۶۵ هزار تن اعلام کرده بود.

اما مسئله اصلی دیگر حجم خرید نیست؛ سرعت پرداخت پول کشاورزان است.

۴۰۰ همت گندم خریدند؛ فقط ۱۱۰ همت پرداخت شد

علیقلی ایمانی ارزش تقریبی گندم خریداری‌شده را ۴۰۰ هزار میلیارد تومان اعلام کرده است. در مقابل، آخرین رقم رسمی پرداخت‌شده حدود ۱۱۰.۱ همت است. سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها چهارم مرداد اعلام کرد با پرداخت ۱۷ همت جدید، مجموع واریزی به حساب گندمکاران به ۱۱۰ هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان رسیده است.

اگر عدد ۴۰۰ همت بنیاد ملی گندمکاران را مبنا قرار دهیم، تنها حدود ۲۷.۵ درصد از ارزش محصول خریداری‌شده پرداخت شده و تقریباً ۷۲.۵ درصد، یعنی نزدیک به ۲۹۰ همت، باقی مانده است.

البته رقم ۴۰۰ همت یک عدد تقریبی است. نرخ رسمی خرید تضمینی گندم برای سال جاری کیلویی ۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان اعلام شده است. بنابراین ارزش دقیق ۸ میلیون تن گندم با این نرخ حدود ۳۸۸ همت می‌شود. اختلاف میان این عدد و ۴۰۰ همت را می‌توان ناشی از گردکردن ارقام اعلامی دانست.

حتی با مبنای ۳۸۸ همت نیز بیش از ۲۷۰ همت از ارزش محصول هنوز پرداخت نشده است.

بعضی کشاورزان ماه‌هاست منتظر پول گندم هستند

جزئیات پرداخت‌های سازمان هدفمندسازی نشان می‌دهد همه کشاورزان نیز سهم یکسانی از مطالبات خود دریافت نکرده‌اند.

طبق گزارش رسمی چهارم مرداد، کشاورزانی که محصول خود را از ابتدای فروردین تا ۱۵ اردیبهشت تحویل داده‌اند، تا آن مقطع ۷۵ درصد مطالباتشان را گرفته بودند. برای گندم تحویل‌شده از ۱۶ اردیبهشت تا ۲۰ خرداد این نسبت ۶۰ درصد و برای محصول تحویلی از ۲۱ تا ۳۱ خرداد تنها ۴۰ درصد بود.

یعنی هرچه زمان تحویل محصول جلوتر رفته، فاصله پرداخت بیشتر شده است.

ایمانی نیز تأکید کرده کشاورزانی که از پنجم فروردین وارد برداشت شده‌اند، اکنون باید برای سال زراعی بعد نهاده تهیه کنند؛ در مناطق سردسیر نیز فاصله میان برداشت و آغاز کشت بعدی بسیار کوتاه است و گندمکاران باید تا نیمه شهریور عملیات کشت را آغاز کنند.

همین مسئله تأخیر در پرداخت را از یک مشکل مالی شخصی به تهدیدی برای تولید گندم سال آینده تبدیل می‌کند.

کشاورز بدون نقدینگی چگونه دوباره کشت کند؟

گندمکار پس از فروش محصول باید هزینه ماشین‌آلات، بدهی نهاده‌های فصل قبل و هزینه زندگی خانوار را بپردازد و هم‌زمان برای کشت بعدی بذر، کود، سم و سوخت تهیه کند.

اگر پول محصول چند ماه در اختیار دولت باقی بماند، کشاورز یا باید خرید نهاده را به تأخیر بیندازد یا برای تأمین سرمایه در گردش بدهکار شود. در شرایط افزایش هزینه‌های تولید، تأخیر چندماهه می‌تواند ارزش واقعی مطالبات را نیز کاهش دهد.

وزیر جهاد کشاورزی پیش‌تر رسماً پذیرفته بود که تأخیر سازمان برنامه و بودجه در تأمین منابع، باعث گلایه و کاهش تمایل برخی کشاورزان برای تحویل گندم شده است.

همین اعتراف، بخش مهمی از هشدار بنیاد ملی گندمکاران را تأیید می‌کند.

چرا کشاورزان گندم را به دولت تحویل نمی‌دهند؟

ایمانی می‌گوید برآورد استان‌ها از تولید امسال بیش از ۱۳ میلیون تن است، اما خرید دولتی فعلاً در محدوده ۸ میلیون تن قرار دارد. از نگاه بنیاد، یکی از عوامل اصلی این فاصله، دیرکرد در پرداخت پول کشاورزان است.

در فروردین نیز ایمانی پیش‌بینی کرده بود تولید کشور از ۱۳ میلیون تن عبور کند و در صورت پرداخت به‌موقع مطالبات، بیش از ۱۰ میلیون تن گندم وارد سیلوهای دولتی شود.

البته فاصله میان تولید و خرید تضمینی تماماً به معنای خروج گندم از شبکه رسمی نیست. بخشی از محصول برای بذر، مصرف روستایی، خوراک یا سایر مصارف نزد کشاورزان باقی می‌ماند. با این حال، وقتی پرداخت دولت عقب می‌افتد، انگیزه فروش فوری به مراکز خرید تضمینی کاهش پیدا می‌کند.

این اتفاق برای دولت نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرچه سهم خرید داخلی کمتر شود، فشار برای تأمین ذخایر استراتژیک یا حتی واردات در آینده افزایش خواهد یافت.

وعده تازه؛ ۱۱۰ همت دیگر تا ۲۲ مرداد

حالا تمام نگاه‌ها به وعده جدید دولت و مجلس دوخته شده است.

سخنگوی کمیسیون کشاورزی مجلس اعلام کرده در جلسه پنجم مرداد با رئیس سازمان برنامه و بودجه مقرر شده ۱۱۰ همت دیگر تا ۲۲ مرداد به گندمکاران پرداخت شود. در صورت اجرای کامل این وعده، مجموع پرداختی‌ها از ۱۱۰ همت فعلی به حدود ۲۲۰ همت خواهد رسید.

اما در اظهارات مسئولان یک اختلاف کوچک وجود دارد. رئیس سازمان برنامه و بودجه پیش‌تر گفته بود مجموع پرداختی‌ها تا ۲۲ مرداد به ۲۱۰ همت خواهد رسید؛ یعنی ۱۰۰ همت بیشتر از رقم ۱۱۰ همتی موجود.

بنابراین فعلاً دو عدد ۲۱۰ و ۲۲۰ همت در اظهارات مسئولان دیده می‌شود.

حتی اگر رقم بالاتر یعنی ۲۲۰ همت محقق شود و ارزش خرید را همان ۴۰۰ همت در نظر بگیریم، باز هم حدود ۱۸۰ همت از مطالبات گندمکاران باقی خواهد ماند. یعنی وعده ۲۲ مرداد نیز به معنای تسویه کامل نخواهد بود.

وعده ۵۰ همتی قبلی چه شد؟

دلیل بخشی از نارضایتی کشاورزان این است که وعده پرداخت تازه‌ای نیست.

۲۷ تیر، وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرده بود با واریز ۳۰ همت، مجموع پرداخت‌ها به ۹۳ همت رسیده و ۵۰ همت دیگر ظرف چند روز آینده پرداخت می‌شود.

پس از آن ۱۷ همت دیگر پرداخت شد و مجموع واریزی‌ها به ۱۱۰.۱ همت رسید؛ اما پرداخت‌هایی در ابعادی که بتواند بخش عمده بدهی را تسویه کند، هنوز انجام نشده است.

اکنون موعد بعدی ۲۲ مرداد است. تحقق یا عدم تحقق این وعده می‌تواند مستقیماً بر اعتماد کشاورزان به سازوکار خرید تضمینی اثر بگذارد.

خطر برای خودکفایی گندم

موضوع فقط تسویه یک بدهی نیست.

سیاست خرید تضمینی با این هدف اجرا می‌شود که کشاورز پیش از کشت بداند محصولش با قیمت مشخصی خریدار دارد. اما این ضمانت زمانی کارایی دارد که پرداخت نیز در زمان قابل قبول انجام شود.

اگر کشاورز محصول را تحویل دهد و ماه‌ها برای دریافت پول انتظار بکشد، جذابیت اقتصادی این سازوکار کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی ممکن است بعضی تولیدکنندگان سطح زیر کشت خود را کاهش دهند، به سراغ محصولات دیگر بروند یا تمایل کمتری برای عرضه گندم به دولت داشته باشند.

نرخ خرید تضمینی امسال ۴۸ هزار و ۵۰۰ تومان به ازای هر کیلو تعیین شده است؛ اما برای تولیدکننده، زمان دریافت همین قیمت تقریباً به اندازه خود نرخ اهمیت دارد.

۱۳ میلیون تن تولید؛ آیا ایران به واردات نیاز پیدا می‌کند؟

اگر برآورد بیش از ۱۳ میلیون تنی بنیاد ملی گندمکاران تحقق یافته باشد، از منظر تولید، سال نسبتاً قابل قبولی برای گندم رقم خورده است. مشکل اصلی اینجاست که تولید در مزرعه با ورود محصول به ذخایر دولتی یکسان نیست.

ایمانی معتقد است میزان خرید نهایی و حتی نیاز یا بی‌نیازی از واردات به نحوه پرداخت مطالبات وابسته است. هرچه دولت زودتر نقدینگی کشاورزان را تأمین کند، احتمال ورود بخش بیشتری از محصول به شبکه خرید تضمینی افزایش پیدا می‌کند.

در مقابل، ادامه تأخیر می‌تواند هم خرید امسال را کاهش دهد و هم تولید سال آینده را تحت فشار بگذارد.

۲۲ مرداد؛ آزمون مهم دولت مقابل گندمکاران

بازار گندم اکنون در یک نقطه حساس قرار گرفته است. نزدیک به ۸ میلیون تن محصول خریداری شده، اما فقط حدود ۱۱۰ همت از مطالبات پرداخت شده است. کشاورزان مناطق سردسیر نیز تنها چند هفته برای تأمین نهاده و آغاز کشت سال جدید فرصت دارند.

وعده پرداخت ۱۰۰ تا ۱۱۰ همت دیگر تا ۲۲ مرداد می‌تواند بخشی از فشار نقدینگی را کاهش دهد، اما حتی تحقق کامل آن هم پرونده مطالبات را نمی‌بندد.

مسئله اصلی اکنون سرعت است. گندمی که ماه‌ها قبل تحویل دولت شده، نمی‌تواند سرمایه کشاورز برای کشت بعدی باشد تا زمانی که پول آن واقعاً به حسابش واریز شود.

اگر پرداخت‌ها بار دیگر عقب بیفتد، هزینه آن فقط نارضایتی چند هزار کشاورز نخواهد بود؛ کاهش تحویل گندم، افت انگیزه تولید و افزایش ریسک تأمین گندم در سال آینده می‌تواند نتیجه بلندمدت این تأخیر باشد.

این گزارش براساس آخرین آمار منتشرشده تا ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ تهیه شده است و ارقام پرداخت مطالبات ممکن است با واریز مرحله جدید تغییر کند.