از کوهستک تا افغانستان و عراق؛ سپاه پرونده حمله به عروسی‌ها را باز کرد / کدام موارد تاریخی تأیید می‌شود؟

روابط عمومی سپاه در اطلاعیه تازه خود، سنتکام را مسئول حمله به محل برگزاری جشن عقد در کوهستک معرفی کرده و این حمله را «جنایت جنگی» خوانده است.

در متن اطلاعیه آمده که حدود ۷۰ نفر در این حادثه کشته یا زخمی شده‌اند و چهار نفر جان باخته‌اند. سپاه همچنین با اشاره به واکنش آمریکا مبنی بر هدف قرار ندادن عمدی غیرنظامیان، فهرستی از حوادث مشابه طی بیش از دو دهه گذشته منتشر کرده است.

اما آمار مجروحان از زمان انتشار نخستین گزارش‌ها تغییر کرده است.

محمد آشوری تازیانی، استاندار هرمزگان، در تازه‌ترین آماری که از بیمارستان میناب ارائه کرده، گفته است چهار نفر کشته و ۷۴ نفر مجروح شده‌اند. ۳۶ مجروح ترخیص شده‌اند، ۲۹ نفر همچنان بستری هستند و شش بیمار در بخش مراقبت‌های ویژه قرار دارند. شماری از آسیب‌دیدگان نیز کودک هستند.

بنابراین عدد «۷۰ کشته و مجروح» در اطلاعیه سپاه را باید آمار اولیه دانست.

آمریکا اصل عملیات در منطقه را انکار نکرد

درباره اصل عملیات نظامی آمریکا ابهام چندانی وجود ندارد.

سنتکام اعلام کرده نیروهای آمریکایی در همان شب، مجموعه‌ای از اهداف مرتبط با سپاه در جنوب ایران شامل سامانه‌های پدافندی، رادارها، تجهیزات دریایی، توان مین‌گذاری و مراکز ارتباطی را هدف گرفته‌اند.

اختلاف بر سر این است که چرا یک خانه مسکونی محل برگزاری جشن عروسی نیز مورد اصابت قرار گرفته است.

خبرگزاری آسوشیتدپرس پس از بررسی تصاویر محل گزارش داده بقایای مهمات مشاهده‌شده با یک مهمات هدایت‌شونده ساخت آمریکا سازگاری دارد. کارشناس تسلیحاتی مورد استناد AP احتمال داده این قطعات مربوط به JSOW یا موشک SLAM-ER باشند؛ هرچند به دلیل تصاویر محدود، شناسایی صددرصدی نوع سلاح ممکن نبوده است.

AP همچنین گزارش کرده یک برج ارتباطی در فاصله حدود ۱۰۰ متری خانه و بخشی از تأسیسات بندری کوهستک نیز در همان موج حملات هدف قرار گرفته‌اند.

این داده‌ها این احتمال را تقویت می‌کنند که خانه در محدوده یک عملیات علیه زیرساخت‌های نزدیک ساحل مورد اصابت قرار گرفته باشد؛ اما هنوز اطلاعات عمومی کافی برای تعیین اینکه خانه خود هدف بوده، اشتباه در هدف‌گیری رخ داده یا آسیب ناشی از حمله به هدف دیگری بوده، منتشر نشده است.

واکنش سنتکام؛ «در حال بررسی گزارش‌ها هستیم»

تیم هاوکینز، سخنگوی سنتکام، گفته ارتش آمریکا از گزارش‌های مربوط به کشته شدن غیرنظامیان در مراسم عروسی آگاه است و موضوع را بررسی می‌کند.

او در عین حال تأکید کرده که نیروهای آمریکایی عمداً غیرنظامیان را هدف قرار نمی‌دهند. سنتکام تاکنون اعلام نکرده که یک تحقیق رسمی مستقل درباره حادثه آغاز شده است.

ایران در مقابل، حادثه را حمله به یک هدف غیرنظامی دانسته است. نمایندگی ایران در سازمان ملل نیز در نامه‌ای به دبیرکل و شورای امنیت، حمله به خانه محل برگزاری مراسم عروسی را نقض حقوق بین‌الملل و «جنایت جنگی» توصیف کرده است.

از منظر حقوق بین‌الملل بشردوستانه، اما برای تعیین حقوقی یک حمله به عنوان جنایت جنگی باید جزئیات بیشتری مشخص شود.

آیا هر حمله‌ای که غیرنظامیان در آن کشته شوند «جنایت جنگی» است؟

نه لزوماً.

قواعد جنگ سه اصل اساسی را برای حمله نظامی تعیین می‌کنند: تفکیک میان هدف نظامی و غیرنظامی، تناسب و اتخاذ احتیاط‌های ممکن برای کاهش تلفات غیرنظامیان.

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ می‌گوید حمله مستقیم به غیرنظامیان یا اهداف غیرنظامی ممنوع است. حتی اگر هدف نظامی قانونی وجود داشته باشد، حمله‌ای که انتظار رود خسارت غیرنظامی آن در مقایسه با مزیت نظامی مورد انتظار بیش از حد باشد، ممنوع خواهد بود. طرف حمله‌کننده همچنین موظف است هدف را بررسی کند و تا حد ممکن از آسیب به غیرنظامیان بکاهد.

اساسنامه رم نیز «حمله عمدی علیه جمعیت غیرنظامی» را از مصادیق جنایت جنگی می‌داند.

بنابراین وجود چهار کشته و ده‌ها زخمی غیرنظامی به‌خودی‌خود پاسخ نهایی حقوقی را نمی‌دهد؛ برای قضاوت باید هدف مورد نظر، اطلاعاتی که در زمان حمله در اختیار فرماندهان بوده، نوع مهمات و اقدامات انجام‌شده برای جلوگیری از تلفات بررسی شود.

۲۰۰۲ افغانستان؛ اولین مورد فهرست سپاه واقعیت دارد، اما آمار محل اختلاف است

سپاه نخستین نمونه تاریخی را حمله اول ژوئیه ۲۰۰۲ در ارزگان افغانستان عنوان کرده است.

اصل حادثه کاملاً مستند است.

هواپیماهای آمریکایی در منطقه کاکرک ارزگان عملیاتی انجام دادند که یک مراسم عروسی را هدف قرار داد یا در محدوده حمله قرار داد. منابع آن زمان از حدود ۴۰ کشته و نزدیک به ۱۰۰ زخمی سخن گفته‌اند، هرچند گزارش‌های اولیه حتی مجموع کشته و زخمی‌ها را تا ۲۵۰ نفر اعلام می‌کردند. آمریکا نیز پذیرفت یکی از بمب‌ها از هدف تعیین‌شده منحرف شده بود، اما درباره علت و آمار دقیق تلفات اختلاف وجود داشت.

بنابراین عبارت اطلاعیه سپاه مبنی بر «بیش از ۱۰۰ شهید» با همه گزارش‌های معتبر تاریخی سازگار نیست؛ بیش از ۱۰۰ نفر کشته و زخمی تعبیر دقیق‌تری است.

فلوجه ۲۰۰۳؛ بمباران نبود

دومین مورد نیز یک اصلاح مهم می‌خواهد.

در سپتامبر ۲۰۰۳، نیروهای آمریکایی در فلوجه با شنیدن تیراندازی در یک مراسم عروسی تصور کردند هدف حمله قرار گرفته‌اند و به سمت محل شلیک کردند.

در این حادثه یک نوجوان ۱۴ ساله کشته و چند نفر زخمی شدند. ارتش آمریکا بعداً بابت حادثه عذرخواهی کرد و اعلام کرد آن را بررسی خواهد کرد.

بنابراین اصل حادثه درست است، اما این مورد حمله هوایی یا بمباران عروسی نبود.

عراق ۲۰۰۴؛ دو پرونده بسیار سنگین

در ۱۹ مه ۲۰۰۴، حمله هوایی آمریکا در مکری‌الدیب یا Mukaradeeb در استان الانبار عراق ده‌ها کشته بر جای گذاشت.

مقام‌ها و شاهدان عراقی گفتند محل هدف یک مراسم عروسی بوده و شمار کشته‌ها را حدود ۴۲ نفر اعلام کردند. ارتش آمریکا در مقابل گفت ساختمان مورد نظر محل تجمع جنگجویان خارجی بوده و روایت برگزاری عروسی را نپذیرفت.

چند ماه بعد، هشتم اکتبر ۲۰۰۴، حمله دیگری در فلوجه رخ داد. منابع بیمارستانی از ۱۳ کشته از جمله داماد و ۱۷ زخمی، از جمله عروس خبر دادند. آمریکا گفت هدف، ساختمانی بوده که رهبران شبکه ابومصعب الزرقاوی در آن جلسه داشته‌اند.

این بخش از فهرست اطلاعیه سپاه از نظر اصل حادثه و شمار کلی تلفات با گزارش‌های تاریخی همخوانی زیادی دارد.

سال ۲۰۰۸؛ دو عروسی خونین در افغانستان

در ششم ژوئیه ۲۰۰۸، حمله هوایی نیروهای آمریکایی در منطقه ده‌بالا ولایت ننگرهار، گروهی را که به سمت یک مراسم عروسی حرکت می‌کردند هدف گرفت.

تحقیق هیئتی که دولت افغانستان تشکیل داده بود شمار قربانیان غیرنظامی را ۴۷ نفر اعلام کرد؛ بیشتر آنها زنان و کودکان بودند و عروس نیز در میان کشته‌شدگان بود. ارتش آمریکا ابتدا کشته شدن غیرنظامیان را رد کرده بود. دیده‌بان حقوق بشر نیز این پرونده را با همین آمار ثبت کرده است.

در سوم نوامبر همان سال در روستای وِچ‌بغتو در قندهار، حمله هوایی دیگری در جریان درگیری نیروهای آمریکایی و طالبان به محلی برخورد کرد که جشن عروسی در آن برگزار می‌شد.

تحقیقات بعدی دولت افغانستان از ۳۷ غیرنظامی کشته‌شده، شامل ۲۳ کودک و ۱۰ زن خبر داد.

این دو مورد از دقیق‌ترین بخش‌های فهرست تاریخی اطلاعیه سپاه هستند.

لوگر ۲۰۱۲؛ آمریکا در نهایت مسئولیت تلفات غیرنظامی را پذیرفت

در ژوئن ۲۰۱۲ نیز حمله هوایی نیروهای ناتو در ولایت لوگر افغانستان به خانه‌ای انجام شد که اعضای یک خانواده و مهمانان عروسی در آن حضور داشتند.

گزارش‌های افغان تعداد غیرنظامیان کشته‌شده را ۱۸ نفر اعلام کردند. گزارش سازمان ملل نیز کشته شدن ۱۸ غیرنظامی، شامل زنان و کودکان، را ثبت کرده است.

در این پرونده ژنرال جان آلن، فرمانده وقت نیروهای آمریکایی و ناتو در افغانستان، بعداً مسئولیت تلفات را پذیرفت و بابت مرگ غیرنظامیان عذرخواهی کرد.

بنابراین این نمونه نیز پشتوانه مستند قابل توجهی دارد.

یمن ۲۰۱۵؛ باید میان «آمریکا» و «ائتلاف تحت حمایت آمریکا» تفاوت گذاشت

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های فهرست مربوط به ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۵ در یمن است.

حمله به مراسم عروسی در روستای الوحیجه نزدیک المخا یکی از مرگبارترین حملات به غیرنظامیان در جنگ یمن بود و منابع پزشکی تعداد کشته‌ها را ۱۳۱ نفر اعلام کردند. سازمان ملل نیز این حمله را محکوم کرد.

اما این حمله را نمی‌توان به‌عنوان عملیات مستقیم ارتش آمریکا ثبت کرد.

در آن زمان ائتلاف نظامی تحت رهبری عربستان کنترل عملیات هوایی را در اختیار داشت و آمریکا از این ائتلاف با پشتیبانی اطلاعاتی، لجستیکی و در دوره‌هایی سوخت‌رسانی حمایت می‌کرد. خود ائتلاف مسئولیت حمله به الوحیجه را نیز رد کرد.

اتفاقاً متن اطلاعیه سپاه در این مورد عبارت دقیق‌تر «ائتلاف تحت حمایت آمریکا» را به کار برده است؛ تفکیکی که در بازنشر این فهرست نباید حذف شود.

کوهستک حالا به این پرونده تاریخی اضافه شده است

حادثه کوهستک از یک جهت با بسیاری از موارد تاریخی شباهت دارد: طرف حمله‌کننده می‌گوید اهدافش نظامی بوده‌اند، اما یک تجمع غیرنظامی با تلفات سنگین روبه‌رو شده است.

آسوشیتدپرس با استناد به تصاویر محل، شهادت شاهدان و بررسی قطعات مهمات گزارش کرده شواهد موجود با اصابت یک سلاح هدایت‌شونده آمریکایی سازگار است. در مقابل سنتکام هنوز درباره علت برخورد به محل عروسی پاسخ قطعی نداده و گفته گزارش‌ها را بررسی می‌کند.

در همین حال، تازه‌ترین آمار محلی از چهار کشته و ۷۴ زخمی حکایت دارد؛ عددی بالاتر از آمار اولیه‌ای که در اطلاعیه شماره ۹ سپاه آمده است.

یک فهرست تاریخی واقعی، اما با روایت‌های متفاوت

بررسی موردبه‌مورد نشان می‌دهد نمی‌توان کل فهرست اطلاعیه سپاه را «بی‌سابقه تاریخی» یا صرفاً تبلیغاتی دانست. حملات مرگبار به مراسم‌های عروسی در افغانستان و عراق واقعاً اتفاق افتاده‌اند و در مواردی تحقیقات دولتی، سازمان ملل یا حتی فرماندهان آمریکایی وقوع تلفات غیرنظامی را تأیید کرده‌اند.

اما از طرف دیگر، نمی‌توان همه این حوادث را نیز بدون بررسی مستقل در یک طبقه قرار داد و نتیجه گرفت در تمام آنها عروسی عمداً به عنوان هدف انتخاب شده است.

برخی حملات ناشی از شناسایی اشتباه یا حضور هدف نظامی در نزدیکی غیرنظامیان اعلام شده‌اند؛ درباره برخی دیگر روایت آمریکا و شاهدان محلی کاملاً متناقض بوده و پرونده یمن نیز اساساً حمله مستقیم ارتش آمریکا محسوب نمی‌شود.

آنچه درباره کوهستک اکنون قطعی‌تر شده این است که آمریکا همان شب در منطقه عملیات نظامی انجام داده، چهار غیرنظامی کشته و ده‌ها نفر زخمی شده‌اند و شواهد تسلیحاتی منتشرشده نیز به مهمات آمریکایی اشاره دارد.

سؤال تعیین‌کننده هنوز بی‌پاسخ است: چرا خانه‌ای که در آن مراسم عروسی برگزار می‌شد در محدوده اصابت قرار گرفت و آیا قواعد تفکیک، تناسب و احتیاط رعایت شده بود؟

پاسخ حقوقی به همین سؤال مشخص خواهد کرد حادثه کوهستک صرفاً یک خطای مرگبار دیگر در جنگ بوده یا پرونده‌ای که می‌تواند عنوان «جنایت جنگی» را در یک بررسی مستقل و حقوقی نیز به خود بگیرد.