لبنیات در یک ماه تا ۲۳ درصد گران شد؛ قیمت مصوب روی کاغذ، قفسهها چرا بالا میروند؟
بررسی بازار خردهفروشی تهران در ابتدای شهریور ۱۴۰۵ نشان میدهد موج افزایش قیمت لبنیات هنوز متوقف نشده است؛ قیمت یک نمونه پنیر سفید ۲۱۰ گرمی طی یک ماه از ۱۰۹ هزار به ۱۳۴ هزار تومان رسیده و حدود ۲۳ درصد رشد کرده، ماست پرچرب ۲.۷ کیلوگرمی نزدیک ۱۲ درصد و یک نمونه ماست کمچرب ۱.۵ کیلوگرمی حدود ۵ درصد گرانتر شده است. این افزایشها در شرایطی رخ میدهد که دولت برای چند قلم پرمصرف قیمت مصوب تعیین کرده و معاون وزارت جهاد کشاورزی هشدار داده عرضه این اقلام بالاتر از نرخ رسمی تخلف محسوب میشود. با این حال، بخش بزرگی از بازار لبنیات خارج از فهرست قیمتگذاری مستقیم قرار دارد؛ موضوعی که عملاً بازار را به دو بخش «قیمت مصوب» و «قیمت هماهنگشده» تقسیم کرده است.
۱۷:۰۸ - ۱۳ شهريور ۱۴۰۵
وانانیوز|
بازار لبنیات بار دیگر به یکی از نقاط اصلی فشار بر سبد غذایی خانوار تبدیل شده است.
بررسی میدانی منتشرشده در ۱۳ شهریور نشان میدهد افزایش قیمت از ابتدای مرداد تا ابتدای شهریور در همه کالاها یکسان نبوده؛ بعضی اقلام بدون تغییر ماندهاند و برخی دیگر افزایش قابل توجهی داشتهاند. در میان نمونههای بررسیشده، بیشترین رشد متعلق به پنیر سفید ۲۱۰ گرمی است که از حدود ۱۰۹ هزار تومان به ۱۳۴ هزار تومان رسیده؛ افزایش ۲۵ هزار تومانی معادل حدود ۲۲.۹ درصد.
در گروه ماست نیز قیمت یک نمونه پرچرب ۲.۷ کیلوگرمی از ۴۰۹ هزار به ۴۵۷ هزار تومان رسیده؛ یعنی حدود ۱۱.۷ درصد رشد. یک نمونه ماست کمچرب ۱.۵ کیلوگرمی نیز از ۳۹۹ هزار به ۴۱۸ هزار تومان افزایش یافته که معادل حدود ۴.۸ درصد است. در مقابل، شیر پرچرب یک لیتری، ماست سنتی ۹۰۰ گرمی و خامه ۱۲۵ گرمی مورد بررسی در دو مقطع تغییر قیمت نداشتهاند.
چرا افزایش ۲۳ درصدی پنیر الزاماً گرانفروشی نیست؟
این همان نقطهای است که اخبار قیمت لبنیات میتواند گمراهکننده شود.
دولت برای همه پنیرها، همه ماستها و همه انواع شیر یک قیمت واحد تعیین نکرده است. قیمت مصوب به محصولی با وزن، نوع بستهبندی و درصد چربی مشخص مربوط میشود.
چهار نرخ اصلی اعلامشده در خرداد شامل شیر نایلونی کمچرب ۹۰۰ گرمی ۸۴ هزار تومان، شیر بطری کمچرب یکهزار گرمی ۹۸ هزار تومان، پنیر UF کمچرب ۴۰۰ گرمی ۲۰۳ هزار تومان و ماست دبهای کمچرب دو کیلوگرمی ۲۲۸ هزار و ۷۰۰ تومان بود.
بنابراین پنیر سفید ۲۱۰ گرمی که از ۱۰۹ به ۱۳۴ هزار تومان رسیده، همان «پنیر UF ۴۰۰ گرمی با قیمت مصوب ۲۰۳ هزار تومان» نیست.
در نتیجه نمیتوان صرفاً با مقایسه این دو عدد گفت تولیدکننده یا فروشگاه نرخ مصوب را نقض کرده است.
اما این به معنای آزاد بودن کامل قیمت سایر محصولات هم نیست.
بازار دوگانه لبنیات؛ قیمت مصوب و قیمت هماهنگشده
اکبر فتحی، معاون امور برنامهریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی، توضیح داده که کالاهای لبنی از نظر قیمتگذاری در دو گروه قرار میگیرند.
بخشی مستقیماً مشمول قیمتگذاری است و بخشی دیگر قیمتش توسط انجمن یا صنف مربوط تعیین و با سازمان حمایت مصرفکنندگان و تولیدکنندگان هماهنگ میشود. او همچنین گفته چهار قلم قبلی با اضافه شدن یک قلم دیگر از سوی انجمن صنایع لبنی، اکنون به پنج قلم پرمصرف مشمول قیمتگذاری رسیدهاند. منبع منتشرشده از پنیر UF، ماست و شیر پاکتی بهعنوان نمونه نام میبرد، اما جزئیات دقیق مشخصات قلم پنجم را اعلام نکرده است.
این تفاوت بسیار مهم است.
محصولی که خارج از فهرست پنجگانه است لزوماً «قیمت آزاد و بدون نظارت» ندارد؛ اما سازوکار کنترل آن با کالایی که نرخ مصوب ثابت دارد متفاوت است.
شیر خام؛ موتور اصلی موج جدید گرانی
پشت افزایش قیمت لبنیات باید به ابتدای زنجیره تولید برگشت.
قیمت پایه هر کیلوگرم شیر خام با چربی ۳.۲ درصد درب دامداری در سال جاری به ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان رسیده است. گزارشها از افزایش حدود ۲۹ درصدی این نرخ نسبت به قیمت قبلی خبر دادهاند.
انجمن صنایع لبنی ایران میگوید شیر خام حدود ۷۰ درصد هزینه تولید فرآوردههای لبنی را تشکیل میدهد. این نسبت طبیعتاً در همه محصولها کاملاً یکسان نیست، اما نشان میدهد جهش قیمت ماده اولیه چرا میتواند با فاصله زمانی به پنیر، ماست و شیر منتقل شود.
در کنار شیر خام، بستهبندی، انرژی، حملونقل، حقوق و دستمزد و هزینه مالی نیز روی قیمت نهایی اثر دارند.
به همین دلیل حتی اگر قیمت شیر خام برای مدتی ثابت بماند، افزایش سایر هزینهها میتواند فشار صعودی بر محصول نهایی ایجاد کند.
چرا قیمت پنیر سریعتر از بعضی شیرها بالا میرود؟
میزان شیر خام مورد نیاز برای تولید محصولات مختلف یکسان نیست.
پنیر محصولی تغلیظشدهتر از شیر نوشیدنی است و علاوه بر ماده اولیه، فرآوری، بستهبندی و در برخی انواع زمان نگهداری بیشتری نیاز دارد. بنابراین واکنش قیمت یک پنیر خاص به افزایش هزینه تولید میتواند با شیر بطری یا ماست متفاوت باشد.
این نکته یکی از توضیحات احتمالی برای پراکندگی نرخ رشد در بررسی میدانی است: یک پنیر ۲۳ درصد گران شده، ماست پرچرب حدود ۱۲ درصد، ماست کمچرب نزدیک پنج درصد و چند محصول دیگر اصلاً تغییر نکردهاند.
پس نمیتوان گفت «لبنیات در مرداد ۲۳ درصد گران شد». عبارت دقیقتر این است که در میان محصولات نمونهگیریشده، افزایش برخی اقلام تا حدود ۲۳ درصد بوده است.
گرانی لبنیات در دل تورم بسیار سنگین خوراکیها
این افزایشها در بازاری اتفاق میافتد که از قبل نیز تورم شدیدی را تجربه کرده است.
گزارش مرکز آمار برای تیرماه نشان داد تورم نقطهبهنقطه گروه «شیر، پنیر و تخممرغ» به ۱۴۷.۱ درصد رسیده بود؛ یعنی سطح قیمت این گروه نسبت به تیر سال قبل بیش از دو برابر شده است. تورم ماهانه همین گروه نیز در تیر ۳.۳ درصد گزارش شد.
در مرداد نیز تورم نقطهبهنقطه کل خوراکیها و آشامیدنیها حدود ۱۲۸ درصد و تورم سالانه این گروه ۱۰۳ درصد ثبت شد.
بنابراین افزایشهای مرداد در بازار لبنیات روی یک سطح قیمت از قبل بسیار بالا اضافه شدهاند.
این همان تفاوت میان «درصد افزایش ماهانه» و «فشار واقعی بر قدرت خرید» است.
نرخ مصوب چه فایدهای دارد اگر دهها مدل محصول وجود داشته باشد؟
یکی از چالشهای سیاست قیمتگذاری در صنعت لبنیات همین تنوع محصول است.
یک شرکت میتواند شیر را با درصدهای مختلف چربی، حجمهای متفاوت، بستهبندی بطری یا پاکتی و ویژگیهایی مانند بدون لاکتوز تولید کند. پنیر و ماست نیز دهها وزن و مدل دارند.
در نتیجه قیمتگذاری فقط چند کالای مشخص دو هدف دارد: حفظ یک گزینه پایه و نسبتاً قابل دسترس برای خانوار و در عین حال آزاد نگه داشتن بخشی از تنوع بازار.
اما این سیاست یک ریسک هم دارد.
اگر تولیدکننده بتواند سهم محصولات مشمول قیمتگذاری را کاهش دهد و بیشتر به سمت وزنها یا ترکیبهایی برود که خارج از نرخ مصوب هستند، وجود یک قیمت رسمی لزوماً به معنی دسترسی گسترده مصرفکننده به همان کالا نیست.
به همین دلیل نظارت فقط روی «قیمت چاپشده» کافی نیست؛ میزان عرضه کالای مشمول نرخ مصوب نیز اهمیت دارد.
نظارت به استانداران سپرده شد؛ برخورد چگونه انجام میشود؟
فتحی گفته در ساختار تازه مدیریت بازار، نظارت بر کالاهای اساسی به استانداران سپرده شده و در هر استان قرارگاهی با ریاست استاندار تشکیل شده است.
دبیر این قرارگاه ادارهکل تعزیرات حکومتی استان است و جهاد کشاورزی نیز عضو آن محسوب میشود. اگر یکی از کالاهای مشمول قیمتگذاری بالاتر از نرخ تعیینشده عرضه شود، پرونده میتواند به برخورد تعزیری منتهی شود.
سازمان تعزیرات نیز اخیراً تأکید کرده اقداماتی مانند پاک کردن یا دستکاری قیمت روی محصولات و افزایش غیرمجاز بهای کالا میتواند مصداق تخلف باشد و پروندههای تشکیلشده توسط دستگاههای نظارتی برای رسیدگی به این سازمان ارجاع میشوند.
با این حال، مؤثر بودن این سازوکار در نهایت به حجم بازرسی، امکان تشخیص دقیق محصول مشمول نرخ و سرعت رسیدگی بستگی دارد.
قیمت لبنیات در شهریور دوباره بالا میرود؟
برای ادامه شهریور سه عامل تعیینکنندهتر به نظر میرسد.
اگر قیمت شیر خام در ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان تثبیت شود و نهادههای دامی نیز شوک تازهای نخورند، فشار جدید از سمت اصلیترین ماده اولیه کمتر خواهد شد.
اما رشد هزینه بستهبندی، انرژی، حملونقل و دستمزد میتواند همچنان تولیدکنندگان را برای اصلاح قیمت محصولات خارج از فهرست مصوب تحت فشار قرار دهد.
عامل سوم تقاضاست. وقتی قیمت یک پنیر کوچک به ۱۳۴ هزار تومان و یک ظرف ماست به بیش از ۴۵۰ هزار تومان رسیده، خانوار میتواند مصرف را کاهش دهد، برند ارزانتر بخرد یا حجم کوچکتر انتخاب کند. چنین کاهش تقاضایی ممکن است از سرعت افزایش قیمت بکاهد، اما این نوع «ثبات» نتیجه بهبود قدرت خرید نیست.
مسئله اصلی؛ قیمتگذاری یا قدرت خرید؟
رشد ۲۳ درصدی یک پنیر در یک ماه تیتر مهمی است، اما مسئله بزرگتر در تصویر سالانه دیده میشود.
خانوار ایرانی با گروهی از مواد غذایی روبهروست که تورم آن در برخی ماهها بالاتر از تورم عمومی حرکت کرده و محصولات لبنی نیز از این قاعده مستثنی نبودهاند.
نرخ مصوب پنج قلم میتواند جلوی جهش بیضابطه همان محصولات مشخص را بگیرد، اما بهتنهایی قادر نیست قیمت کل قفسه لبنیات را ثابت نگه دارد.
برای کنترل پایدار بازار باید هزینه تولید از دامداری تا کارخانه مدیریت شود؛ از نهاده دام و شیر خام گرفته تا انرژی، بستهبندی و توزیع.
در غیر این صورت مصرفکننده با وضعیتی روبهرو میشود که روی بخشی از قفسه برچسب «قیمت مصوب» وجود دارد، اما سبد واقعی خریدش هر ماه گرانتر تمام میشود.
به همین دلیل، سؤال اصلی بازار لبنیات در شهریور ۱۴۰۵ دیگر صرفاً این نیست که «چه کسی گرانفروشی کرده؟»
سؤال مهمتر این است که آیا سیاستگذار میتواند هزینه تولید را آنقدر مهار کند که رعایت قیمت مصوب برای تولیدکننده ممکن و برای مصرفکننده واقعاً قابل لمس باشد؟
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
پربحث
