هشدار صریح ایران به اروپا و ناتو؛ اگر پایگاه‌ها در اختیار آمریکا قرار گیرد چه می‌شود؟

روابط ایران و اروپا بار دیگر وارد مرحله‌ای حساس شده است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، امروز در نشست هفتگی خود با خبرنگاران در پاسخ به پرسشی درباره احتمال همراهی اروپا با موج جدید فشار اقتصادی آمریکا و همچنین استفاده از پایگاه‌های جنوب و شرق ناتو برای عملیات علیه ایران گفت که تهران تصمیمات خود را متناسب با «رفتار عملی کشورها» تنظیم خواهد کرد.

بقائی درباره احتمال مشارکت کشورهای اروپایی در عملیات نظامی علیه ایران تأکید کرد که موضع تهران در این زمینه روشن است و ایران نسبت به رفتار هر کشور، واکنش خود را تنظیم می‌کند. گزارش رسمی نشست امروز وزارت خارجه نیز همین موضع را ثبت کرده است.

این جملات اگرچه وارد جزئیات نحوه پاسخ ایران نمی‌شود، اما از نظر دیپلماتیک حامل یک پیام مهم است: تهران میان موضع سیاسی یک کشور و مشارکت عملی آن در عملیات نظامی تفاوت قائل خواهد شد.

هشدار بقائی به اروپا دقیقاً به چه معناست؟

مهم‌ترین بخش سخنان سخنگوی وزارت خارجه، تأکید بر «رفتار عملی» دولت‌های اروپایی است.

این عبارت به معنای آن است که صرف انتشار یک بیانیه سیاسی یا همسویی لفظی با واشنگتن لزوماً همان جایگاهی را در محاسبات تهران ندارد که در اختیار گذاشتن پایگاه، فضای هوایی، امکانات سوخت‌رسانی یا پشتیبانی لجستیکی برای یک عملیات نظامی می‌تواند داشته باشد.

بقائی در همان نشست، در واکنش به موضع اخیر اروپا درباره تحریم‌های آمریکا نیز گفت برای ایران عملکرد کشورها اهمیت دارد و اروپا باید درباره مسیر خود تصمیم بگیرد. او مدعی شد همراهی با فشار اقتصادی آمریکا باعث به حاشیه رفتن نقش مستقل اروپا شده و از دولت‌های اروپایی خواست در این زمینه مستقل‌تر عمل کنند.

بنابراین پیام تهران در دو سطح قابل بررسی است؛ سطح نخست، اقتصادی و دیپلماتیک و سطح دوم، امنیتی و نظامی.

آیا اروپا واقعاً به تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران پیوسته است؟

در این بخش یک تفاوت مهم وجود دارد.

وزیر خزانه‌داری آمریکا در روزهای گذشته از حمایت گسترده متحدان واشنگتن از کارزار تازه فشار اقتصادی علیه ایران سخن گفته و حتی اعلام کرده بود اتحادیه اروپا به این روند پیوسته است. اما بررسی متن موضع بروکسل نشان می‌دهد اتحادیه اروپا تاکنون به‌طور رسمی به عملیات تحریمی جدید آمریکا ملحق نشده است.

براساس گزارش یورونیوز، اتحادیه اروپا از افزایش فشار اقتصادی برای وادار کردن ایران به تغییر رفتار حمایت کرده، اما در بیانیه خود نه تحریم تازه‌ای متناظر با طرح آمریکا اعلام کرده و نه رسماً به آن عملیات پیوسته است. بروکسل همزمان بر ضرورت ادامه تلاش‌های دیپلماتیک برای رسیدن به یک توافق تأکید کرده است.

این تفاوت از نظر روابط تهران و اروپا مهم است؛ زیرا همراهی سیاسی با واشنگتن با اجرای تحریم‌های ثانویه آمریکا علیه بانک‌ها و شرکت‌های اروپایی یکسان نیست.

با این حال، سخنان امروز بقائی نشان می‌دهد تهران تحولات بعدی را زیر نظر دارد و در صورت تبدیل حمایت سیاسی به اقدامات عملی، احتمال واکنش متقابل را کنار نگذاشته است.

جبهه دوم فشار؛ آمریکا و سه کشور اروپایی در شورای حکام

تنش تنها به تحریم اقتصادی محدود نمی‌شود.

رویترز چهارم سپتامبر گزارش داد آمریکا به همراه انگلیس، فرانسه و آلمان در تلاش است قطعنامه‌ای در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تصویب کند که موضوع ایران را برای نخستین بار در حدود دو دهه اخیر بار دیگر به شورای امنیت سازمان ملل گزارش کند.

پیشنویس مورد اشاره از ایران می‌خواهد تعهدات پادمانی خود را اجرا و امکان راستی‌آزمایی کامل فعالیت‌ها و ذخایر هسته‌ای را برای آژانس فراهم کند.

طرف‌های اروپایی و آمریکا استدلال می‌کنند که آژانس پس از حملات به تأسیسات هسته‌ای ایران به اطلاعات کافی درباره وضعیت برخی مواد هسته‌ای دسترسی ندارد و تهران باید امکان نظارت کامل را فراهم کند. ایران در مقابل، حملات به تأسیسات هسته‌ای خود و شرایط امنیتی ایجادشده پس از آن را عامل وضعیت فعلی دانسته و فشار غرب را سیاسی توصیف می‌کند.

بنابراین روابط ایران و سه کشور اصلی اروپایی اکنون همزمان در دو پرونده تحریم و هسته‌ای تحت فشار قرار گرفته است.

پایگاه‌های ناتو چگونه وارد تنش ایران و آمریکا شدند؟

بخش دوم پرسش مطرح‌شده از بقائی حتی حساس‌تر بود؛ آیا اگر پایگاه‌های جنوب و شرق ناتو در اختیار آمریکا قرار گیرند، ایران آنها را بخشی از عملیات نظامی تلقی خواهد کرد؟

این موضوع کاملاً فرضی نیست.

مارک روته، دبیرکل ناتو، در ماه‌های گذشته تأیید کرده کشورهای اروپایی در چارچوب توافق‌های دوجانبه خود با آمریکا، امکانات پایگاهی و لجستیکی در اختیار واشنگتن قرار داده‌اند. او در نشست سران ناتو در آنکارا تصریح کرد موضوع استفاده از پایگاه‌ها تصمیم مستقیم ناتو نیست، بلکه به توافق‌های جداگانه دولت‌های اروپایی با آمریکا مربوط می‌شود.

روته حتی اعلام کرد در مقطعی حدود پنج هزار سورتی پرواز از پایگاه‌های اروپایی در ارتباط با عملیات آمریکا موسوم به «Epic Fury» انجام شده است.

او پیش‌تر نیز از کشورهایی مانند رومانی، بلغارستان، پرتغال، یونان، ایتالیا، بریتانیا، فرانسه و آلمان به‌عنوان کشورهایی نام برده بود که در زمینه دسترسی آمریکا به پایگاه‌ها و پشتیبانی لجستیکی، تعهدات دوجانبه خود را اجرا کرده‌اند.

همین سابقه توضیح می‌دهد چرا تهران نسبت به استفاده دوباره از خاک کشورهای اروپایی حساس است.

ایران قبلاً هم درباره پایگاه‌های اروپایی هشدار داده بود

هشدار امروز سخنگوی وزارت خارجه نخستین موضع ایران در این زمینه نیست.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، اواخر جولای در تماس با همتایان اروپایی درباره استفاده از پایگاه‌های آنها برای پشتیبانی عملیات آمریکا ابراز نگرانی کرده بود. رویترز گزارش داد تهران به‌طور مشخص از بلغارستان خواست در تصمیم خود برای استقرار موقت هواپیماهای سوخت‌رسان KC-135 آمریکا در پایگاه بزمِر تجدیدنظر کند.

ایران همچنین درباره استفاده احتمالی از پایگاه‌های موجود در قبرس از جمله پایگاه بریتانیایی آکروتیری هشدار داده بود. مقامات اروپایی در مقابل در مواردی تأکید کرده‌اند که امکانات ارائه‌شده ماهیت دفاعی یا لجستیکی داشته و الزاماً برای حملات مستقیم استفاده نشده است.

بنابراین پرسش اصلی از نگاه تهران این نیست که یک پایگاه عضو «ناتو» است یا خیر؛ بلکه این است که آن پایگاه در یک عملیات مشخص چه نقشی ایفا می‌کند.

آیا هشدار ایران به معنای تهدید حمله به کشورهای اروپایی است؟

سخنان بقائی چنین جزئیاتی را مشخص نمی‌کند و تفسیر آن به‌عنوان اعلام قطعی حمله به یک کشور اروپایی فراتر از متن اظهارات اوست.

سخنگوی وزارت خارجه صرفاً گفته ایران متناسب با رفتار عملی کشورها تصمیم خواهد گرفت و مشارکت در حمله نظامی علیه حاکمیت یک کشور موضوعی نیست که قابل چشم‌پوشی باشد.

در نتیجه، نوع پاسخ احتمالی می‌تواند طیفی از اقدامات دیپلماتیک و سیاسی تا تصمیمات امنیتی را شامل شود و تا زمانی که مقام‌های رسمی جزئیات بیشتری اعلام نکرده‌اند، نمی‌توان درباره شکل آن با قطعیت سخن گفت.

این تمایز برای تحلیل خبر اهمیت دارد؛ زیرا افزایش ادبیات بازدارنده لزوماً به معنای تصمیم از پیش گرفته‌شده برای گسترش جنگ نیست.

تنش نظامی منطقه همچنان بالاست

زمینه این هشدار نیز نباید نادیده گرفته شود.

در روزهای گذشته تنش میان ایران و آمریکا بار دیگر افزایش یافته و دو طرف حملاتی علیه اهداف و شناورهای یکدیگر انجام داده‌اند. رویترز گزارش داده حمله آمریکا به سه نفتکش ایرانی و اقدامات متقابل ایران، نگرانی درباره گسترش دوباره درگیری را افزایش داده است.

این تحولات قیمت جهانی نفت را نیز بالا برده است. برنت روز دوشنبه به محدوده ۹۶ دلار رسید و بازار نسبت به هرگونه اختلال تازه در مسیر کشتیرانی خلیج فارس حساس‌تر شده است.

بنابراین هرگونه ورود عملی کشورهای اروپایی به این درگیری، حتی در قالب پشتیبانی لجستیکی، می‌تواند سطح بحران را پیچیده‌تر کند.

اروپا اکنون میان آمریکا و حفظ کانال دیپلماسی قرار گرفته است

اروپا در شرایط فعلی با یک انتخاب دشوار مواجه است.

از یک سو انگلیس، فرانسه و آلمان در پرونده هسته‌ای به آمریکا نزدیک شده‌اند و برای افزایش فشار در شورای حکام تلاش می‌کنند. از سوی دیگر، اتحادیه اروپا همچنان بر ضرورت راه‌حل دیپلماتیک تأکید می‌کند و هنوز رسماً تمام سازوکار تحریمی جدید آمریکا را نپذیرفته است.

تهران نیز با سخنان امروز به اروپا هشدار داده مرز میان فشار سیاسی و مشارکت عملی در جنگ برای ایران اهمیت دارد.

به این ترتیب، پیام اصلی سخنان اسماعیل بقائی این است که تهران رفتار اروپا را پرونده‌ای یکپارچه نمی‌بیند و هر کشور را براساس میزان مشارکت واقعی آن ارزیابی خواهد کرد. اگر اروپا در سطح بیانیه و فشار سیاسی باقی بماند، پاسخ تهران احتمالاً عمدتاً در حوزه دیپلماتیک خواهد بود؛ اما اگر امکانات نظامی و پایگاه‌های اروپایی مستقیماً در عملیات علیه ایران مورد استفاده قرار گیرند، سطح واکنش می‌تواند متفاوت باشد.

در شرایطی که فشار هسته‌ای، تحریم‌های اقتصادی و درگیری نظامی به‌طور همزمان تشدید شده‌اند، روابط ایران و اروپا وارد یکی از حساس‌ترین مقاطع سال‌های اخیر شده است؛ مقطعی که در آن یک تصمیم درباره پایگاه نظامی یا یک قطعنامه جدید می‌تواند فراتر از یک اختلاف دیپلماتیک، بر معادلات امنیتی منطقه نیز اثر بگذارد.