پزشکیان بعد از بنزین ۱۰ هزار تومانی دستور تازه داد؛ «یک روز در هفته بدون خودرو» از دولت شروع می‌شود

جلسه هیئت دولت امروز در شرایطی برگزار شد که اجرای مرحله جدید سیاست بنزینی کشور از بامداد سه‌شنبه ۱۷ شهریور آغاز شده است.

پزشکیان در این جلسه از مدیران، دستگاه‌های اجرایی، جایگاه‌داران، رانندگان و مردم به دلیل همکاری در اجرای طرح تشکر کرد و گفت سیاست‌های عمومی زمانی موفق خواهند بود که منافع و نگرانی‌های همه گروه‌های درگیر در اجرای آنها در نظر گرفته شود.

اما شاید مهم‌ترین بخش سخنان رئیس‌جمهوری تأکید دوباره او بر تبعات معیشتی تصمیمات اقتصادی بود.

او از مسئولان خواست تدابیری اتخاذ کنند که اجرای سیاست‌های جدید به اقشار مختلف جامعه، به‌خصوص گروه‌های کم‌برخوردار، فشار و زیان وارد نکند.

این تأکید در شرایطی مطرح شده که افزایش نرخ سوم بنزین، بار دیگر نگرانی‌هایی درباره اثر غیرمستقیم سوخت بر هزینه حمل‌ونقل و قیمت کالاها ایجاد کرده است.

بنزین ۱۰ هزار تومانی از چه زمانی اجرا شد؟

بر اساس اعلام شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، از بامداد سه‌شنبه ۱۷ شهریور نرخ سوم بنزین، یعنی بنزینی که عمدتاً با کارت جایگاه عرضه می‌شود، از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان در هر لیتر افزایش یافت.

با این حال دو سهمیه اصلی خودروهای شخصی بدون تغییر باقی مانده‌اند.

مدیرعامل شرکت ملی پخش نیز تأکید کرده که سهمیه‌های مربوط به نرخ‌های اول و دوم تغییر نکرده‌اند و فقط نرخ سوم افزایش یافته است.

به همین دلیل خانواری که مصرف ماهانه خود را در همان ۱۱۰ لیتر سهمیه‌ای مدیریت کند، مستقیماً با افزایش قیمت در این دو بخش مواجه نمی‌شود.

اما برای مصرف مازاد، هزینه کاملاً متفاوت است.

برای نمونه، استفاده از ۲۰ لیتر بنزین کارت جایگاه در ماه اکنون نسبت به نرخ قبلی حدود ۱۰۰ هزار تومان هزینه بیشتری ایجاد می‌کند. مصرف ۵۰ لیتر مازاد نیز حدود ۲۵۰ هزار تومان و ۱۰۰ لیتر مازاد حدود ۵۰۰ هزار تومان هزینه اضافی نسبت به نرخ پنج هزار تومانی قبلی خواهد داشت.

چرا دولت روی «روز بدون خودرو» تأکید می‌کند؟

در کنار تغییر نرخ بنزین، دولت به سراغ ابزارهای غیرقیمتی نیز رفته است.

پزشکیان پیش از این از دستگاه‌های دولتی خواسته بود یک روز در هفته را به عنوان «روز بدون خودرو» برای کارکنان در دستور کار قرار دهند و امروز بار دیگر این موضوع را تکرار کرد.

تفاوت اصلی این سیاست با افزایش قیمت در این است که دولت می‌خواهد ابتدا از خود شروع کند.

طبق توضیح رئیس‌جمهوری، ادارات، سازمان‌ها و شرکت‌های دولتی باید آغازکننده این حرکت باشند تا در صورت نهادینه شدن، جامعه نیز به تدریج به آن بپیوندد.

اگر چنین طرحی به شکل واقعی اجرا شود، می‌تواند به کاهش سفرهای روزانه کارمندان با خودروی شخصی و افزایش استفاده از حمل‌ونقل عمومی یا شیوه‌های اشتراکی کمک کند.

البته موفقیت این سیاست به زیرساخت حمل‌ونقل عمومی وابسته است. صرف توصیه به کنار گذاشتن خودرو، بدون فراهم بودن مترو، اتوبوس، تاکسی و امکان دورکاری، می‌تواند برای کارکنانی که مسیرهای طولانی دارند دشوار باشد.

شفافیت؛ نقطه‌ای که پزشکیان روی آن دست گذاشت

یکی از محورهای اصلی صحبت‌های امروز رئیس‌جمهوری، نحوه اطلاع‌رسانی درباره سیاست‌های اقتصادی بود.

پزشکیان تأکید کرد مسئولان باید با مردم ارتباط مستمر داشته باشند، اطلاعات دقیق ارائه کنند و انتقادات و گلایه‌ها را بشنوند.

اهمیت این مسئله در پرونده بنزین بیشتر است.

افزایش نرخ سوم از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان تنها چند روز قبل از اجرا به شکل رسمی اعلام شد. سخنگوی دولت ۱۵ شهریور اعلام کرد نرخ کارت جایگاه از بامداد ۱۷ شهریور دو برابر خواهد شد؛ در حالی که نرخ‌های سهمیه‌ای ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی ثابت می‌مانند.

به همین دلیل اکنون دولت تلاش دارد پیام روشنی را منتقل کند: افزایش قیمت فعلاً فقط به بخش مصرف مازاد مربوط است و سهمیه‌های اصلی دست نخورده‌اند.

درآمد افزایش قیمت بنزین کجا می‌رود؟

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، هنگام اعلام نرخ جدید گفته بود درآمد حاصل از افزایش قیمت بنزین کارت جایگاه برای معیشت مردم هزینه خواهد شد.

این وعده با سخنان امروز پزشکیان درباره لزوم جلوگیری از فشار بر گروه‌های کم‌برخوردار هم‌راستا است.

با این حال، برای ارزیابی اقتصادی طرح باید جزئیات بیشتری روشن شود؛ از جمله میزان درآمد واقعی دولت از تغییر نرخ سوم، سازوکار تخصیص این منابع و اینکه حمایت معیشتی دقیقاً در چه قالبی و به چه گروه‌هایی پرداخت خواهد شد.

تا زمانی که این جزئیات روشن نشود، نمی‌توان اثر خالص افزایش قیمت بنزین بر بودجه خانوار را به طور دقیق محاسبه کرد.

آیا گرانی بنزین روی قیمت کالاها اثر می‌گذارد؟

اثر مستقیم افزایش نرخ سوم بیشتر متوجه رانندگانی است که از سهمیه ماهانه عبور می‌کنند یا ناچارند از کارت جایگاه استفاده کنند.

اما نگرانی مهم‌تر، اثر غیرمستقیم آن است.

بخش حمل‌ونقل یکی از حلقه‌های مهم زنجیره توزیع کالا محسوب می‌شود و افزایش هزینه سوخت می‌تواند در برخی فعالیت‌ها به افزایش هزینه تمام‌شده منجر شود.

با این حال، شدت این اثر بستگی دارد به اینکه چه میزان از حمل‌ونقل کالا و مسافر واقعاً از بنزین ۱۰ هزار تومانی استفاده کند. ناوگان گازوئیلی، خودروهای دارای سهمیه و استفاده از CNG شرایط متفاوتی دارند.

مدیرعامل شرکت ملی پخش نیز همزمان با اجرای طرح گفته است کشور حدود ۱۰ میلیون مترمکعب ظرفیت خالی روزانه CNG دارد؛ موضوعی که دولت می‌تواند برای کاهش فشار مصرف بنزین از آن استفاده کند.

دولت دنبال کاهش مصرف است، نه فقط افزایش قیمت

کنار هم گذاشتن تصمیمات چند روز اخیر تصویر روشن‌تری از سیاست دولت ارائه می‌کند.

نرخ سوم بنزین دو برابر شده، اما سهمیه‌های اصلی ثابت مانده‌اند؛ دولت از «روز بدون خودرو» سخن می‌گوید؛ موضوع توسعه دورکاری نیز پیش‌تر مطرح شده و بر کاهش سفرهای غیرضروری تأکید شده است.

بنابراین هدف اعلام‌شده فقط درآمدزایی از بنزین گران‌تر نیست، بلکه کاهش مصرف مازاد و تغییر رفتار مصرفی نیز بخش مهمی از سیاست جدید است.

اما این سیاست زمانی می‌تواند پایدار بماند که مصرف‌کننده گزینه جایگزین داشته باشد. اگر حمل‌ونقل عمومی پاسخگوی نیاز شهروندان نباشد، افزایش قیمت ممکن است بیشتر به افزایش هزینه خانوار منجر شود تا کاهش مصرف.

«یک روز بدون خودرو» از دولت شروع می‌شود

پیام جلسه امروز هیئت دولت را می‌توان در سه محور خلاصه کرد: اجرای نرخ جدید بنزین ادامه دارد، دولت وعده داده فشار معیشتی را کنترل کند و سیاست کاهش مصرف قرار است از خود دستگاه‌های دولتی شروع شود.

پزشکیان بار دیگر تأکید کرده که ادارات، سازمان‌ها و شرکت‌های دولتی باید یک روز در هفته را بدون خودرو اجرا کنند تا این رفتار به تدریج به مشارکت عمومی تبدیل شود.

در همین جلسه، دبیرخانه دولت گزارشی از عملکرد دوساله دولت چهاردهم و نحوه فعالیت دستگاه‌ها در مقاطع مختلف، از جمله شرایط ناشی از جنگ، ارائه کرد.

با این حال برای مردم، مهم‌ترین آزمون این سیاست نه در جلسات دولت بلکه در هزینه‌های روزمره مشخص خواهد شد.

اگر سهمیه‌های ارزان حفظ شود، درآمد افزایش نرخ سوم واقعاً به حمایت معیشتی برگردد و زیرساخت حمل‌ونقل عمومی تقویت شود، دولت می‌تواند استدلال کند که هدف اصلی مدیریت مصرف بوده است. اما اگر هزینه حمل‌ونقل و کالاها افزایش پیدا کند، بحث بنزین ۱۰ هزار تومانی خیلی زود از یک سیاست انرژی به یک مسئله معیشتی تبدیل خواهد شد.