بازار مصرف بنزین و نظام توزیع سوخت ایران در آستانه تغییر مهمی قرار گرفته است. شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی با هدف شفاف‌سازی فرایند سوخت‌گیری و کنترل استفاده از کارت‌های اضطراری، اجرای طرح شناسه‌دار کردن تراکنش‌های سوخت را در دستور کار قرار داده است.

عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، روز شنبه ۲۵ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد که اجرای این طرح بر مبنای تکالیف قانونی و سیاست‌های مدیریت مصرف انرژی دنبال می‌شود.

به گفته او، جزء یک بند «ب» ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، مبنای تدوین برنامه جامع تأمین و تخصیص حامل‌های انرژی در حمل‌ونقل است. همچنین بر اساس حکم مورد اشاره او در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، شرکت ملی پخش موظف شده شرایطی فراهم کند که ۹۵ درصد سوخت‌گیری‌ها از طریق کارت هوشمند شخصی و حداکثر پنج درصد با کارت اضطراری انجام شود.

این سیاست به معنای هدف‌گذاری برای تغییر سهم انواع کارت‌ها در کل شبکه توزیع است، نه اینکه از همین امروز هر راننده فقط در پنج درصد مراجعات خود اجازه استفاده از کارت جایگاه را داشته باشد.

هدف اصلی، افزایش قابلیت شناسایی تراکنش‌های سوخت و کاهش استفاده بی‌ضابطه از کارت‌های اضطراری اعلام شده است.

چرا استفاده از کارت اضطراری جایگاه‌ها به ۴۵ درصد رسید؟

یکی از مهم‌ترین نکات مطرح‌شده در اظهارات عباس باصفا، فاصله چشمگیر وضعیت فعلی سوخت‌گیری با هدف قانونی است.

کارت اضطراری جایگاه‌ها در ابتدا برای شرایط استثنایی طراحی شده بود؛ مانند زمانی که راننده کارت شخصی را فراموش می‌کند، کارت مفقود یا خراب شده یا هنگام سفر امکان استفاده از کارت اختصاصی وجود ندارد.

بااین‌حال، به گفته مدیر سامانه هوشمند سوخت، سهم استفاده از این کارت‌ها به حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد رسیده است؛ یعنی چندین برابر سهم پنج‌درصدی هدف‌گذاری‌شده.

این اختلاف نشان می‌دهد که کارت اضطراری در عمل از یک ابزار پشتیبان به یکی از روش‌های اصلی دریافت سوخت تبدیل شده است.

از منظر مدیریت مصرف، مسئله اصلی این نیست که استفاده از کارت جایگاه الزاماً تخلف محسوب می‌شود، بلکه ثبت نشدن هویت استفاده‌کننده می‌تواند شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف را دشوار کند.

در چنین شرایطی، احتمال سوءاستفاده از کارت‌های عمومی، تکرار غیرمتعارف سوخت‌گیری و عرضه خارج از شبکه افزایش می‌یابد.

روش جدید بنزین زدن با کارت اضطراری؛ رمز ۱۱۱۱ حذف می‌شود؟

مهم‌ترین تغییر برای رانندگان، اضافه شدن مرحله احراز هویت پیش از دریافت بنزین با کارت جایگاه است.

در روش قبلی، راننده کارت اضطراری را از متصدی جایگاه دریافت می‌کرد و با وارد کردن رمز عمومی ۱۱۱۱، فرایند سوخت‌گیری انجام می‌شد.

اما در طرح جدید، راننده ابتدا کارت بانکی معتبر خود را در دستگاه مخصوص قرار می‌دهد، پس از احراز هویت میزان بنزین مورد نیاز را انتخاب می‌کند و رمز کارت بانکی را وارد می‌کند.

سپس دستگاه یک رسید حاوی رمز چهاررقمی اختصاصی صادر می‌کند. راننده این رمز را هنگام استفاده از کارت اضطراری جایگاه در دستگاه سوخت‌گیری وارد می‌کند.

به گفته باصفا، دریافت این رمز یا توکن حدود ۱۰ ثانیه زمان می‌برد. البته این زمان مربوط به مرحله احراز هویت و صدور رمز است، نه کل مدت سوخت‌گیری.

در واقع، رمز ثابت ۱۱۱۱ در جایگاه‌های مجهز به سامانه جدید جای خود را به رمز اختصاصی هر تراکنش می‌دهد. این تغییر امکان ارتباط دادن هر سوخت‌گیری به اطلاعات هویتی فرد را فراهم می‌کند.

سقف بنزین با کارت جایگاه چند لیتر است؟

یکی دیگر از مسائل مهم برای رانندگان، میزان بنزینی است که می‌توانند با کارت اضطراری دریافت کنند.

بر اساس توضیحات مدیر سامانه هوشمند سوخت، در مرحله فعلی اجرای طرح در جایگاه‌های منتخب تهران، رانندگان می‌توانند هنگام دریافت توکن میزان سوخت را از ۱۰ تا سقف ۲۵ لیتر انتخاب کنند.

این سقف مربوط به سازوکار اعلام‌شده در تهران است و نباید بدون ابلاغ رسمی، آن را محدودیتی یکسان برای تمام جایگاه‌های کشور تلقی کرد.

همچنین شناسه‌دار شدن کارت‌های اضطراری به‌خودی‌خود به معنای کاهش سهمیه بنزین کارت‌های شخصی نیست. تغییر اصلی در نحوه ثبت و کنترل تراکنش‌های کارت جایگاه اتفاق می‌افتد.

آیا استفاده از کارت بانکی برای بنزین زدن هزینه دارد؟

هم‌زمان با اجرای طرح، موضوع کسر هزار تومان هنگام احراز هویت بانکی نیز مورد توجه قرار گرفته است.

عباس باصفا در توضیح این موضوع اعلام کرده که مبلغ هزار تومان بابت استعلام و احراز هویت دریافت می‌شود و درآمد شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی یا وزارت نفت نیست، بلکه به بانک عامل اختصاص می‌یابد.

این هزینه با قیمت بنزین تفاوت دارد و نباید به‌عنوان افزایش نرخ هر لیتر سوخت تفسیر شود.

بااین‌حال، دریافت کارمزد اضافی می‌تواند برای رانندگانی که به دفعات از کارت اضطراری استفاده می‌کنند، هزینه تازه‌ای ایجاد کند. از این منظر، اطلاع‌رسانی شفاف درباره مبلغ و نحوه دریافت آن اهمیت زیادی دارد.

آیا کارت بانکی باید به نام مالک خودرو باشد؟

یکی از نگرانی‌های احتمالی درباره طرح جدید، وضعیت افرادی است که با خودروی اعضای خانواده یا خودروهای متعلق به دیگران رانندگی می‌کنند.

باصفا در این زمینه توضیح داده که در مرحله کنونی، تطابق نام مالک خودرو با نام دارنده کارت بانکی الزامی نیست.

بنابراین فرد می‌تواند با کارت بانکی معتبر متعلق به خودش، برای خودروی یکی از اعضای خانواده یا شخص دیگری بنزین دریافت کند.

ملاک فعلی، احراز هویت دارنده کارت بانکی است؛ زیرا کارت هوشمند سوخت به خودرو و مشخصات پلاک و شماره شناسایی آن متصل است.

البته این شرایط مربوط به مرحله فعلی اجرای طرح است و جزئیات مراحل بعدی باید بر اساس اطلاعیه‌های رسمی مشخص شود.

آمار اجرای طرح جدید؛ ۱۷ میلیون لیتر بنزین با رمز اختصاصی فروخته شد

بررسی آمار اعلام‌شده از مرحله نخست اجرای طرح نشان می‌دهد که شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری از مرحله اعلام برنامه عبور کرده و وارد عملیات اجرایی شده است.

طبق گزارش شرکت ملی پخش، این سامانه در ۱۰۰ جایگاه شهر تهران فعال شده است.

این آمار نشان‌دهنده حجم قابل‌توجه استفاده از سازوکار جدید در مرحله آزمایشی است؛ اما به‌تنهایی موفقیت کامل طرح را اثبات نمی‌کند.

برای ارزیابی دقیق عملکرد سامانه باید شاخص‌هایی مانند زمان انتظار رانندگان، میزان خطا در صدور رمز، رضایت استفاده‌کنندگان و تغییر سهم کارت‌های اضطراری نیز بررسی شود.

تأثیر قانون جدید کارت سوخت بر قاچاق بنزین

یکی از اهداف اصلی اجرای طرح، افزایش شفافیت در توزیع بنزین و کاهش زمینه‌های عرضه خارج از شبکه است.

در نظام قبلی، استفاده از کارت اضطراری می‌توانست بدون ثبت مشخصات هویتی دریافت‌کننده انجام شود. همین مسئله شناسایی افرادی را که به شکل غیرمتعارف از کارت جایگاه استفاده می‌کردند، دشوار می‌ساخت.

با اتصال اطلاعات سوخت‌گیری به هویت بانکی، امکان بررسی الگوی مصرف و شناسایی تراکنش‌های غیرعادی افزایش پیدا می‌کند.

این موضوع به‌ویژه در مناطق مرزی اهمیت دارد؛ مناطقی که به دلیل اختلاف قیمت سوخت و احتمال عرضه غیررسمی، مدیریت مصرف با حساسیت بیشتری همراه است.

بااین‌حال، شناسه‌دار شدن تراکنش‌ها لزوماً به معنای پایان قاچاق بنزین نیست. مقابله مؤثر با عرضه غیرقانونی نیازمند نظارت بر زنجیره توزیع، بررسی داده‌های مصرف و رسیدگی به تخلفات احتمالی است.

کارت‌های اضطراری حذف می‌شوند یا فقط محدود خواهند شد؟

برخلاف برخی برداشت‌ها، هدف اعلام‌شده طرح جدید حذف کامل کارت اضطراری نیست.

این کارت‌ها همچنان برای موقعیت‌هایی مانند مفقودی، خرابی یا همراه نداشتن کارت شخصی کاربرد دارند؛ اما استفاده از آنها باید در چارچوب مشخص و قابل ردیابی انجام شود.

یکی از مشکلات قبلی، سقف ۲۵۵ تراکنش روزانه برای هر کارت اضطراری بود. به گفته مدیر سامانه هوشمند سوخت، در برخی جایگاه‌ها پس از رسیدن به این سقف، رانندگان تا زمان تجدید ظرفیت کارت با مشکل مواجه می‌شدند.

در سازوکار جدید، اتصال استفاده از کارت اضطراری به هویت فرد قرار است بخشی از این مشکل را برطرف کند و امکان مدیریت دقیق‌تر توزیع سوخت را فراهم آورد.

اجرای طرح کارت سوخت جدید چه زمانی سراسری می‌شود؟

براساس آخرین اظهارات مسئولان در ۲۵ مهر ۱۴۰۵، اولویت شرکت ملی پخش پس از تکمیل اجرای طرح در شهر تهران، گسترش آن به دیگر مناطق استان تهران و سپس سراسر کشور است.

عباس باصفا پیش‌تر در ۱۰ مهر اعلام کرده بود که برنامه‌ریزی برای اجرای سراسری طرح در بازه‌ای حدود سه ماه انجام شده است. بااین‌حال، تاریخ قطعی شروع در تمامی جایگاه‌های کشور هنوز اعلام نشده است.

یکی از چالش‌های اصلی در این مسیر، فراهم بودن زیرساخت‌های بانکی و ارتباطی در جایگاه‌های مختلف است.

قطعی ارتباط شبکه، خرابی دستگاه‌های احراز هویت یا ناآشنایی برخی رانندگان با روش جدید می‌تواند باعث افزایش زمان انتظار شود. به همین دلیل، موفقیت اجرای سراسری به آموزش متصدیان و ایجاد روش‌های جایگزین در شرایط اختلال نیز بستگی خواهد داشت.

جمع‌بندی؛ رانندگان برای بنزین زدن چه نکاتی را باید بدانند؟

طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها یکی از تغییرات مهم در نظام توزیع بنزین ایران محسوب می‌شود.

هدف‌گذاری قانونی استفاده ۹۵ درصدی از کارت سوخت شخصی، در کنار سهم فعلی ۴۰ تا ۴۵ درصدی کارت‌های اضطراری، نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان وضعیت موجود و سیاست موردنظر دولت وجود دارد.

در مرحله فعلی، اجرای طرح در ۱۰۰ جایگاه تهران تأیید شده و رانندگان برای دریافت بنزین با کارت اضطراری در این جایگاه‌ها باید از کارت بانکی معتبر و رمز اختصاصی استفاده کنند.

نکته مهم این است که کارت اضطراری حذف نشده، سهمیه کارت سوخت شخصی نیز صرفاً به دلیل اجرای این طرح کاهش نیافته و تغییر اصلی، شناسایی هویت فرد هنگام استفاده از کارت جایگاه است.

اکنون مهم‌ترین پرسش درباره آینده طرح آن است که آیا شرکت ملی پخش می‌تواند هم‌زمان با افزایش شفافیت و کنترل مصرف، دسترسی آسان مردم به بنزین را نیز حفظ کند یا اجرای سراسری آن با چالش‌های تازه‌ای برای رانندگان همراه خواهد شد.