پزشکیان نسخه کشاورزی را عوض میکند؟ تولید بیشتر با آب کمتر و کاهش وابستگی به واردات
دولت برای یکی از سختترین معادلات اقتصاد ایران به دنبال نسخهای تازه است: چگونه میتوان غذای بیشتری تولید کرد، ارز کمتری برای واردات خرج کرد و همزمان فشار بر منابع آب را کاهش داد؟ مسعود پزشکیان در نشست با فعالان و متخصصان جهادی حوزه کشاورزی از آنها خواست طرحهای خود را از مرحله ایده خارج کرده و به برنامههای اجرایی تبدیل کنند؛ طرحهایی که از افزایش تولید گوشت و آبزیان تا اصلاح الگوی کشت و توسعه محصولات کمآببر را شامل میشود. رئیسجمهور وعده داده دولت از برنامههای عملیاتی حمایت کند، اما موفقیت این رویکرد به یک شرط بزرگ وابسته است: افزایش تولید نباید به قیمت مصرف بیشتر آب و تشدید بحران محیطزیستی تمام شود.
۱۳:۲۰ - ۲۷ مرداد ۱۴۰۵
وانانیوز|
بحث امنیت غذایی ایران بار دیگر به بالاترین سطح تصمیمگیری دولت رسیده است. جمعی از فعالان و متخصصان جهادی کشاورزی روز سهشنبه ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ در نشستی با مسعود پزشکیان، مجموعهای از پیشنهادها برای افزایش تولید داخلی و کاهش وابستگی کشور به واردات محصولات و نهادههای غذایی ارائه کردند.
براساس گزارش رسمی ریاستجمهوری، محور این نشست تنها «افزایش تولید» نبود؛ بهرهوری آب، اصلاح الگوی کشت، افزایش تولید گوشت قرمز، مرغ و آبزیان، توسعه محصولات کمآببر، استفاده از فناوریهای دانشبنیان و فعال کردن ظرفیتهای بلااستفاده بخش کشاورزی نیز در دستور کار قرار گرفت.
پزشکیان نیز یک مأموریت مشخص به ارائهکنندگان طرحها داد: پیشنهادها باید به برنامههای اجرایی و قابل سنجش تبدیل شوند. رئیسجمهور اعلام کرد دولت آماده حمایت از طرحهایی است که امکان عملیاتی شدن داشته باشند و برای رفع موانع اداری آنها اقدام خواهد کرد.
پیام اصلی پزشکیان؛ کشاورزی دیگر نمیتواند مثل گذشته ادامه پیدا کند
شاید مهمترین بخش اظهارات رئیسجمهور، تأکید او بر تغییر مدل تولید باشد.
پزشکیان تصریح کرد ایران علاوه بر پیامدهای جنگ، با ناترازیها و محدودیت جدی منابع آبی مواجه است و سیاستهای تولیدی باید بر اساس واقعیتهای اقلیمی کشور طراحی شوند. او توسعه محصولات کمآببر، اصلاح الگوی کشت و افزایش بهرهوری منابع موجود را از مسیرهای ضروری پیشرو دانست.
این نگاه زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که وضعیت آب ایران در کنار ساختار کشاورزی قرار داده شود.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، FAO، ایران را کشوری خشک و نیمهخشک توصیف میکند که با کمبود آب و خشکسالیهای تکرارشونده روبهروست. این سازمان در پروژه مشترک خود با ایران در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد کشاورزی نزدیک به ۸۰ درصد برداشت آب کشور را به خود اختصاص میدهد و افزایش دما، کاهش بارش و تبخیر بیشتر، فشار بر تولید کشاورزی را تشدید کرده است.
البته درباره سهم دقیق کشاورزی از مصرف آب، میان نهادها اختلاف روش محاسباتی وجود دارد و برخی مسئولان وزارت جهاد کشاورزی ارقام پایینتری را مطرح کردهاند. با این حال خود وزارتخانه نیز کاهش آب تخصیصی به بخش کشاورزی را در برنامه هفتم دنبال میکند و هدف اعلامشده، حرکت از حدود ۸۰ میلیارد مترمکعب به ۶۵ میلیارد مترمکعب تا پایان برنامه است.
یعنی جهت کلی سیاست رسمی روشن است: کشاورزی باید با آب کمتر ادامه پیدا کند.
تولید بیشتر با آب کمتر؛ معادلهای که آسان نیست
در چنین شرایطی، وعده افزایش تولید داخلی یک تناقض ظاهری ایجاد میکند. اگر آب کمتری در اختیار کشاورزی باشد، چگونه میتوان گوشت، محصولات زراعی و سایر مواد غذایی بیشتری تولید کرد؟
پاسخ دولت و کارشناسان حاضر در نشست، «بهرهوری» است.
در این مدل قرار نیست فقط سطح زیرکشت افزایش یابد؛ قرار است از هر مترمکعب آب، هر هکتار زمین و هر واحد نهاده تولید بیشتری به دست آید. استفاده از آبیاری هوشمند، ارقام مقاوم به خشکی، مدیریت دقیق تغذیه گیاه، کاهش ضایعات، توسعه کشتهای کنترلشده و تغییر زمان و مکان تولید بخشی از ابزارهای چنین سیاستی هستند.
وزارت جهاد کشاورزی نیز در تیرماه اعلام کرد توسعه سامانههای نوین آبیاری را یکی از محورهای افزایش بهرهوری آب میداند و برای حمایت بیشتر از خردهمالکان در این زمینه برنامهریزی میکند.
در نمونهای دیگر، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی اعلام کرده بود تجهیز حدود هفت هزار هکتار به سامانههای آبیاری هوشمند در پروژههای مورد بررسی، کاهش ۱۳.۵ درصدی مصرف آب و افزایش ۱۸ درصدی بهرهوری را به همراه داشته است.
این همان الگویی است که در صورت تعمیم، میتواند مفهوم «تولید بیشتر با آب کمتر» را از شعار به عدد تبدیل کند.
کاهش واردات؛ اما خودکفایی به هر قیمت؟
یکی دیگر از اهداف نشست، کاهش وابستگی به واردات و تخصیص ارز برای تأمین غذا بود.
موضوع برای اقتصاد ایران اهمیت دوگانه دارد. وابستگی به واردات برخی نهادههای کشاورزی و دامی، تولید داخل را نسبت به شوکهای نرخ ارز، حملونقل و تجارت خارجی آسیبپذیر میکند. FAO نیز در گزارشی درباره پیامدهای درگیریهای سال ۲۰۲۶ هشدار داده بود که اختلال در انرژی، کود و زنجیرههای غذایی میتواند هزینه نهادههای کشاورزی و نوسان قیمت مواد غذایی را افزایش دهد.
وزارت جهاد کشاورزی در برنامه سال ۱۴۰۵ نیز کاهش وابستگی به واردات نهادههایی مانند بذر، کود، ماشینآلات و نهادههای دامی را بخشی از مفهوم «تابآوری اقتصادی» بخش کشاورزی معرفی کرده است.
اما کاهش واردات الزاماً به معنی تولید همه محصولات در داخل و به هر قیمتی نیست. در کشوری که آب مهمترین محدودیت تولید است، انتخاب محصول اهمیت زیادی دارد. خودکفایی زمانی پایدار است که هزینه آب، خاک، انرژی و تخریب محیطزیست نیز در محاسبات دیده شود.
به همین دلیل تأکید پزشکیان بر «مزیتها و محدودیتهای واقعی سرزمینی» بخش مهمی از صحبتهای اوست؛ عبارتی که در صورت اجرای دقیق میتواند مانع تبدیل هدف خودکفایی به افزایش بیضابطه سطح زیرکشت شود.
از مرغ و گوشت تا آبزیان؛ دولت دنبال کدام بخشهاست؟
یکی از نکات قابل توجه نشست، توجه ویژه به پروتئین حیوانی بود. افزایش بهرهوری تولید گوشت قرمز، گوشت مرغ و آبزیان بهصورت مشخص در فهرست موضوعات مطرحشده قرار داشت.
این انتخاب میتواند با هدف کاهش نیاز به واردات و افزایش تابآوری بازار مواد غذایی مرتبط باشد. وزارت جهاد کشاورزی نیز در تازهترین موضع خود از خودکفایی کشور در تولید گوشت مرغ سخن گفته و توسعه زنجیرههای تولید را یکی از راههای تقویت امنیت غذایی معرفی کرده است.
اما در تولید محصولات دامی، فقط تعداد دام یا مرغ مطرح نیست. بخش مهمی از هزینه تولید به خوراک دام و طیور وابسته است و کاهش وابستگی به واردات نهادهها یکی از پیچیدهترین بخشهای پروژه امنیت غذایی خواهد بود.
در نتیجه، افزایش تولید گوشت بدون برنامه همزمان برای خوراک دام، بهرهوری نژادی، مدیریت واحدهای تولیدی و کاهش هزینه نهادهها ممکن است وابستگی را از «محصول نهایی» به «مواد اولیه تولید» منتقل کند.
خط قرمز پزشکیان؛ محیطزیست قربانی تولید نشود
رئیسجمهور در این نشست یک شرط دیگر نیز برای حمایت دولت تعیین کرد: طرحهای کشاورزی باید از نظر محیطزیستی قابل دفاع باشند.
او تأکید کرد اجرای پروژههای تولیدی نباید تعادل اکولوژیک را برهم بزند یا آسیبهای زیستمحیطی را تشدید کند و پیشنهاد داد برنامهها پیش از اجرا از منظر فنی، اقتصادی، منابع آب، الگوی کشت و محیطزیست بررسی شوند.
این ملاحظه با هشدارهای بینالمللی نیز همخوان است. FAO میگوید کمبود آب و تغییر اقلیم اکنون مستقیماً پایداری کشاورزی ایران را تهدید میکنند و توسعه کشاورزی مقاوم به اقلیم، محصولات متحمل به خشکی و روشهای کممصرف باید بخشی از پاسخ کشور باشد.
حمله پزشکیان به بروکراسی؛ آیا گره کشاورزی فقط اداری است؟
بخش دیگری از سخنان رئیسجمهور از حوزه کشاورزی فراتر رفت. پزشکیان از «نظام اداری کند» انتقاد کرد و گفت با ذهنهای بسته و فرآیندهای فرسایشی نمیتوان مسائل کشور را حل کرد. او خواستار استفاده از نیروهای متخصص و باانگیزه و رویکرد جهادی در مدیریت شد.
این بخش از سخنان میتواند برای مجریان طرحهای کشاورزی جذاب باشد، اما حذف مانع اداری به تنهایی امنیت غذایی ایجاد نمیکند. تأمین مالی، قیمتگذاری، تضمین بازار محصول، دسترسی کشاورزان به فناوری، آموزش، بیمه، آب پایدار و انگیزه اقتصادی بهرهبردار نیز تعیین میکند یک طرح روی کاغذ باقی بماند یا در مزرعه اجرا شود.
به همین دلیل مهمترین مرحله از امروز آغاز میشود؛ وقتی طرحهای ارائهشده باید به برنامهای با عدد، زمانبندی، محل اجرا، میزان آب مصرفی، منابع مالی و هدف تولید مشخص تبدیل شوند.
وعده دولت روی میز؛ حالا نوبت عدد و برنامه است
جلسه پزشکیان با فعالان جهادی کشاورزی از نظر جهتگیری یک پیام روشن داشت: دولت میخواهد امنیت غذایی، کاهش واردات و صرفهجویی آب را همزمان دنبال کند و برای اجرای طرحهای عملیاتی نیز وعده حمایت داده است.
اما دشواری اصلی دقیقاً در همین «همزمانی» است.
ایران باید غذایی کافی و قابل دسترس تولید کند، وابستگی ارزی را کاهش دهد و در عین حال کشاورزی را با منابع آبی محدودتر سازگار کند. موفقیت در یکی از این اهداف با قربانی کردن هدف دیگر، راهحل پایدار نخواهد بود.
به همین دلیل شاید مهمترین جمله این نشست درخواست پزشکیان برای ارائه «برنامه اجرایی و عملیاتی» باشد. از اینجا به بعد، معیار موفقیت دیگر تعداد جلسات و طرحهای پیشنهادی نیست؛ باید مشخص شود هر برنامه دقیقاً چند تن به تولید اضافه میکند، چقدر آب کمتر مصرف میکند، چه میزان ارز صرفهجویی خواهد کرد و چه درآمدی برای کشاورز و روستایی ایجاد میکند.
اگر این اعداد قابل اندازهگیری شوند، وعده «تولید بیشتر با آب کمتر» میتواند به یکی از مهمترین تغییرات کشاورزی ایران تبدیل شود؛ و اگر نشوند، امنیت غذایی بار دیگر در حد یک هدف بزرگ روی کاغذ باقی خواهد ماند.
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
