هشدار به مالکان خودروهای بالای ۲۰ سال؛ ۵ سال مهلت، ۱.۹ میلیون خودرو در صف اسقاط

محمدصادق حاتمی، مدیر ستاد نوسازی ناوگان و اسقاط خودروهای فرسوده، در تازه‌ترین گفت‌وگوی تفصیلی خود اعلام کرده که از مجموع حدود ۲۴ میلیون خودروی سواری موجود در کشور، نزدیک به یک میلیون و ۹۰۰ هزار دستگاه بیش از ۲۰ سال عمر دارند و براساس ضوابط فعلی در گروه خودروهای فرسوده قرار می‌گیرند.

البته این رقم به معنی تردد روزانه تمام ۱.۹ میلیون دستگاه نیست. بخشی از خودروها ممکن است در پارکینگ‌ها، تعمیرگاه‌ها یا خارج از چرخه استفاده روزمره باشند و حتی به گفته مسئول ستاد نوسازی، آمار دقیقی از تعداد خودروهای واقعاً در حال تردد وجود ندارد. با این حال برآورد می‌شود نزدیک به یک میلیون دستگاه از این خودروها در کلان‌شهرها قرار داشته باشند. حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار دستگاه نیز مربوط به ناوگان حمل‌ونقل عمومی است.

این اعداد نشان می‌دهد مسئله خودروهای فرسوده دیگر تنها یک موضوع مربوط به خریدوفروش خودرو نیست؛ نوسازی این ناوگان مستقیماً با مصرف بنزین، آلودگی هوا، ایمنی جاده‌ای و حتی هزینه‌های ارزی کشور ارتباط پیدا کرده است.

خودروهای فرسوده سالانه میلیاردها لیتر سوخت مصرف می‌کنند

یکی از مهم‌ترین استدلال‌های دولت برای سرعت بخشیدن به اسقاط، مصرف بالاتر خودروهای قدیمی است.

براساس ارقامی که حاتمی ارائه کرده، خودروهای سواری فرسوده سالانه نزدیک به پنج میلیارد لیتر سوخت مصرف می‌کنند و با اضافه شدن وانت‌ها، این عدد می‌تواند به حدود شش میلیارد لیتر در سال برسد. در یک برآورد گسترده‌تر که پیش‌تر از سوی همین مقام مسئول منتشر شده بود، مصرف سالانه سواری‌ها و وانت‌های فرسوده حدود ۸.۳ میلیارد لیتر اعلام شده است.

به گفته مدیر ستاد نوسازی، خروج یک خودروی فرسوده بدون جایگزین می‌تواند حدود سه هزار لیتر صرفه‌جویی سالانه ایجاد کند. اگر خودروی جدید جایگزین شود، میزان صرفه‌جویی حدود ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ لیتر برآورد می‌شود.

هدف‌گذاری ۶۵۰ هزار اسقاط در سال، در صورت تحقق، می‌تواند نزدیک به دو میلیارد لیتر صرفه‌جویی سوخت ایجاد کند؛ عددی که اهمیت نوسازی خودروها را در شرایط ناترازی بنزین دوچندان می‌کند.

رکورد تاریخی سال ۱۴۰۳ چرا در ۱۴۰۴ تکرار نشد؟

سال ۱۴۰۳ برای صنعت اسقاط یک سال استثنایی بود. حدود ۳۵۰ هزار دستگاه خودرو فرسوده از رده خارج شد و رکورد قبلی کشور شکست. آمار رسمی ایدرو نشان می‌دهد تعداد اسقاط در سال ۱۴۰۲ حدود ۷۷ هزار دستگاه بود؛ یعنی اسقاط طی یک سال بیش از چهار برابر شد.

اما همین موفقیت یک مشکل غیرمنتظره ایجاد کرد.

در سال ۱۴۰۳ نیاز بازار به گواهی اسقاط حدود ۲۰۰ هزار دستگاه برآورد می‌شد، در حالی که نزدیک به ۳۵۰ هزار خودرو اسقاط شدند. در نتیجه حدود ۱۵۰ هزار گواهی اسقاط مازاد شکل گرفت و سرمایه مراکز اسقاط در گواهی‌هایی که خریدار فوری نداشتند، حبس شد.

اثر این اتفاق در سال ۱۴۰۴ نمایان شد و سرعت اسقاط کاهش پیدا کرد.

در مجموع اما طی سه سالی که وزارت صمت مسئولیت این فرآیند را برعهده داشته، حدود ۶۸۰ هزار دستگاه اسقاط شده است. مجموع اسقاط خودرو در کشور از سال ۱۳۸۶ تاکنون نیز به حدود ۲.۶ تا ۲.۷ میلیون دستگاه رسیده است.

قانون عوض شد؛ به ازای هر چهار خودروی نو یک گواهی اسقاط

مهم‌ترین تغییر سال ۱۴۰۵ اصلاح آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو است.

در سازوکار قبلی، ظرفیت ایجاد تقاضا برای گواهی اسقاط با هدف برنامه هفتم همخوانی نداشت. حالا خودروسازان داخلی موظف شده‌اند به ازای تولید هر چهار دستگاه خودرو یا موتورسیکلت، گواهی اسقاط معادل یک دستگاه تهیه کنند؛ به عبارت دیگر شماره‌گذاری محصولات نیازمند گواهی اسقاط معادل ۲۵ درصد تولید ماهانه است.

اگر تولید سالانه خودرو حدود ۱.۲ میلیون دستگاه باشد، این سازوکار به‌تنهایی می‌تواند تقاضا برای حدود ۳۰۰ هزار اسقاط ایجاد کند.

در کنار آن، بخشی از ظرفیت فروش خودروسازان نیز به طرح جایگزینی خودروهای فرسوده اختصاص دارد. واردات خودرو هم بسته به مصرف سوخت و نوع خودرو نیازمند ارائه گواهی اسقاط است.

نتیجه این تغییرات آن است که ستاد نوسازی در سناریوی حداقلی رسیدن به هدف ۵۰۰ هزار دستگاهی برنامه هفتم و در سناریوی خوش‌بینانه اسقاط حدود ۶۵۰ هزار دستگاه در سال را امکان‌پذیر می‌داند.

مالکان خودروهای بالای ۲۰ سال باید منتظر ممنوعیت تردد باشند؟

این بخش شاید مهم‌ترین موضوع برای مالکان خودروهای قدیمی باشد.

بر اساس آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۰، تردد خودروها پس از رسیدن به سن فرسودگی در کلان‌شهرها مشمول محدودیت است و پلیس نیز باید امکان اعمال مقررات مربوط به خودروهای فرسوده را فراهم کند. قوانین مرتبط با هوای پاک نیز برای تردد، نقل‌وانتقال و فعالیت خودروهای فرسوده محدودیت‌هایی پیش‌بینی کرده‌اند.

اما این موضوع به معنی توقف ناگهانی همه خودروهای بالای ۲۰ سال نیست.

حاتمی اعلام کرده است مالکان خودروهای فرسوده در صورتی که خودروی خود را در سامانه نوسازی ناوگان و اسقاط خودروهای فرسوده ثبت کنند، می‌توانند تا پنج سال برای فرآیند جایگزینی و اسقاط فرصت داشته باشند و در این بازه از بخشی از محدودیت‌های مربوط به خودروهای فرسوده معاف شوند.

هدف از این دوره پنج‌ساله آن است که مالک بدون ایجاد فشار ناگهانی اقتصادی بتواند وارد فرآیند نوسازی شود.

نکته دیگر اینکه تمرکز محدودیت تردد بر کلان‌شهرها است. به گفته مدیر ستاد، مالکانی که قصد شرکت در طرح نوسازی را ندارند، می‌توانند خودرو را به خارج از کلان‌شهر منتقل یا پس از طی الزامات قانونی به فردی در سایر شهرها واگذار کنند.

وام ۱.۲ میلیاردی برای چه کسانی است؟

در شرایط فعلی، اولویت اصلی تسهیلات نوسازی با ناوگان حمل‌ونقل عمومی است؛ نه همه خودروهای شخصی.

برای نوسازی تاکسی‌های فرسوده در کلان‌شهرها به‌جز تهران، تا یک میلیارد تومان تسهیلات ۶۰ ماهه با سود چهار درصد برای جایگزینی با تاکسی‌های دوگانه‌سوز در نظر گرفته شده است.

در تهران رقم تسهیلات به یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان می‌رسد؛ بازپرداخت آن ۶۰ ماهه و سود تسهیلات صفر درصد اعلام شده، اما یک شرط مهم دارد: در پایتخت این وام برای جایگزینی تاکسی فرسوده با تاکسی برقی پرداخت می‌شود.

بنابراین نباید تسهیلات ۱.۲ میلیارد تومانی را به تمام دارندگان خودروهای شخصی فرسوده تعمیم داد.

چرا خودروهای کاربراتوری در اولویت خروج هستند؟

بخش قابل توجهی از خودروهای بالای ۲۰ سال موجود در کشور متعلق به نسل خودروهای کاربراتوری است. براساس توضیحات حاتمی، این خودروها می‌توانند تا چند برابر خودروهای جدیدتر آلایندگی ایجاد کنند و به همین دلیل در سیاست‌های نوسازی اهمیت بیشتری دارند.

این مسئله فقط درباره خودروهای ایرانی هم صدق نمی‌کند. حتی یک خودروی ژاپنی یا کره‌ای قدیمی که از نظر فنی هنوز عملکرد مناسبی دارد، ممکن است استانداردهای آلایندگی امروز مانند یورو ۴ را نداشته باشد.

به همین دلیل سیاست‌گذار سن خودرو را به‌عنوان یکی از معیارهای ورود به فرآیند فرسودگی انتخاب کرده است، هرچند کیفیت فنی دو خودروی هم‌سن الزاماً یکسان نیست.

۶۵۰ هزار اسقاط در سال؛ هدف بزرگ یا عدد دست‌یافتنی؟

اصلاح قانون یک مانع مهم را برداشته است، اما موفقیت طرح فقط به تعداد گواهی‌های اسقاط بستگی ندارد.

برای رسیدن به ۵۰۰ تا ۶۵۰ هزار دستگاه اسقاط در سال، مالکان باید انگیزه اقتصادی کافی برای تحویل خودرو داشته باشند، خودروسازان باید ظرفیت جایگزینی ایجاد کنند، تسهیلات بانکی در دسترس باشد و قیمت گواهی اسقاط نیز با ارزش واقعی خودروهای قدیمی فاصله زیادی نداشته باشد.

همین مسئله باعث شده سازوکار قیمت‌گذاری گواهی اسقاط نیز تغییر کند. نرخ گواهی خودروی سواری در اردیبهشت امسال از ۳۵ به ۶۰ میلیون تومان افزایش یافت و از آنجا که یک خودروی فرسوده می‌تواند سه گواهی ایجاد کند، ارزش اسمی این گواهی‌ها به حدود ۱۸۰ میلیون تومان می‌رسد. قرار است قیمت‌ها نیز متناسب با ارزش خودرو، هزینه اسقاط و ارزش ضایعات بازنگری شوند.

در نتیجه سال ۱۴۰۵ می‌تواند نقطه عطف طرح خودروهای فرسوده باشد. قانون حالا ظرفیت بیشتری برای اسقاط ایجاد کرده و هدف سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه روی کاغذ دست‌یافتنی‌تر شده است؛ اما آزمون واقعی زمانی آغاز می‌شود که ۱.۹ میلیون مالک خودروی بالای ۲۰ سال بخواهند میان ادامه استفاده، ثبت‌نام برای مهلت پنج‌ساله و ورود به طرح جایگزینی یکی را انتخاب کنند.