پیام مهم پزشکیان از اجلاس بریکس؛ توافق تازه با امارات و نقشه تجارت بدون دلار

هجدهمین اجلاس سران بریکس روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در دهلی‌نو برگزار شد؛ نشستی که هند آن را با شعار «ساختن برای تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» میزبانی کرد. سند رسمی اجلاس نیز همین چهار محور را ستون اصلی دوره ریاست هند معرفی کرده است.

برای ایران اما این نشست در شرایطی برگزار شد که تحولات خاورمیانه و خلیج فارس بیش از همیشه بر روابط اقتصادی و امنیتی منطقه سایه انداخته است. به همین دلیل بخش مهمی از برنامه هیئت ایرانی نه فقط به مسائل درون بریکس، بلکه به مذاکرات دوجانبه با کشورهای منطقه اختصاص داشت.

پزشکیان از گسترش بریکس خبر داد؛ ۱۰ کشور دیگر در صف پیوستن

پزشکیان در پایان سفر خود اعلام کرد اعضای اصلی بریکس ۱۱ کشور هستند و ۱۰ کشور دیگر نیز خواهان پیوستن به این مجموعه شده‌اند. او گفت در نشست مربوط به گسترش بریکس، گفت‌وگوهای مثبتی درباره این درخواست‌ها انجام شده است.

بریکس در سال‌های اخیر از ساختار اولیه متشکل از برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی فاصله گرفته و با پذیرش کشورهای جدید به یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های سیاسی و اقتصادی اقتصادهای نوظهور تبدیل شده است. منابع رسمی بریکس، تعداد اعضای کامل این مجموعه را ۱۱ کشور اعلام کرده‌اند و علاوه بر آن، ساختار «کشورهای شریک» نیز ایجاد شده است.

این گسترش برای ایران اهمیت مضاعفی دارد. هرچه تعداد کشورهایی که خواهان استفاده از سازوکارهای مالی، بانکی و تجاری مستقل‌تر هستند بیشتر شود، امکان ایجاد شبکه‌های پرداخت جایگزین نیز افزایش پیدا می‌کند؛ هرچند عضویت در بریکس به‌تنهایی به معنی حذف تحریم‌ها یا حل خودکار مشکلات بانکی ایران نیست.

مهم‌ترین دیدار پزشکیان در هند؛ ایران و امارات گذشته را کنار می‌گذارند؟

شاید مهم‌ترین بخش سفر رئیس‌جمهور به هند، دیدار او با شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی بود. پزشکیان پس از این جلسه گفت دو طرف توافق کرده‌اند «گذشته را کنار بگذارند» و درباره چگونگی ساختن آینده روابط گفت‌وگو کنند. او همچنین اعلام کرد عباس عراقچی پس از این ملاقات، رایزنی‌ها با طرف اماراتی را ادامه داده است.

اهمیت این دیدار تنها به روابط دوجانبه ایران و امارات محدود نیست. دفتر رسانه‌ای ابوظبی نیز رسماً اعلام کرد دو طرف درباره مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی گفت‌وگو کرده و بر کاهش تنش، ثبات منطقه و فراهم کردن زمینه‌های صلح و توسعه تأکید کرده‌اند.

رویترز این ملاقات را بالاترین سطح تماس مقامات ایران و امارات از زمان آغاز دور تازه تنش‌های منطقه‌ای توصیف کرده است. همزمان، تهران و ابوظبی هر دو از بیانیه مشترک بریکس که بر خویشتن‌داری در خاورمیانه تأکید داشت حمایت کردند.

از این منظر، نشست دهلی برای ایران یک کانال دیپلماتیک تازه نیز ایجاد کرده است؛ کانالی که می‌تواند در صورت ادامه مذاکرات، از شدت بخشی از اختلافات منطقه‌ای بکاهد.

بیانیه بریکس درباره خاورمیانه چه گفت؟

یکی از حساس‌ترین بخش‌های اجلاس، رسیدن اعضا به یک متن مشترک درباره خاورمیانه بود. بیانیه دهلی‌نو از تشدید تنش‌ها ابراز نگرانی کرد، طرف‌ها را به حداکثر خویشتن‌داری فراخواند و بر حل اختلافات از طریق گفت‌وگو، رایزنی و دیپلماسی تأکید کرد.

پزشکیان نیز اعلام کرد در سند پایانی، حمله به تأسیسات هسته‌ای و زیرساخت‌های غیرنظامی محکوم شده و بر احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشورها تأکید شده است. به گفته رئیس‌جمهور ایران، مخالفت با تحریم‌های یک‌جانبه و اقدامات قهری نیز یکی دیگر از محورهای مورد توافق بوده است.

اهمیت دستیابی به این اجماع زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم اعضای بریکس در سیاست خارجی رویکردهای کاملاً یکسانی ندارند. ایران، امارات، عربستان، هند و چین هر کدام روابط و منافع متفاوتی در خاورمیانه دارند. با این حال، خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز گزارش داده که بیانیه نهایی علیه تحریم‌های یک‌جانبه موضع گرفته و خواستار تقویت ساختار چندقطبی و اصلاح نهادهای بین‌المللی شده است.

تجارت با ارزهای ملی؛ آیا دلار از معاملات بریکس کنار می‌رود؟

یکی از بخش‌های اقتصادی مهم سخنان پزشکیان به گسترش تجارت با ارزهای ملی مربوط بود. او گفت استقلال بیشتر از نظام مالی غرب از موضوعات پرتکرار سخنرانی سران بوده و اعضا در حال بررسی راهکارهایی برای افزایش معاملات با ارزهای ملی و منطقه‌ای هستند.

این موضوع در بیانیه اجلاس نیز بازتاب داشت. بریکس از افزایش تسویه تجاری با ارزهای محلی و توسعه سامانه‌های پرداخت فرامرزی حمایت کرده است. آسوشیتدپرس نیز تأیید کرده که گسترش تجارت با ارزهای ملی و تقویت سامانه‌های پرداخت از محورهای اقتصادی نشست دهلی بوده است.

با این حال، باید میان «کاهش وابستگی به دلار» و «حذف دلار» تفاوت گذاشت. در حال حاضر بریکس یک ارز مشترک عملیاتی ندارد و اقتصاد اعضا نیز آن‌قدر متفاوت است که جایگزینی سریع دلار بعید به نظر می‌رسد.

آنچه برای ایران عملی‌تر به نظر می‌رسد، افزایش تسویه دوجانبه با ارزهایی مانند یوان، روپیه، روبل و ارز کشورهای منطقه و همچنین توسعه ارتباط میان سامانه‌های پرداخت ملی است.

بریکس از عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی حمایت کرد

پزشکیان همچنین گفت کشورهای حاضر از الحاق ایران به سازمان تجارت جهانی حمایت کرده‌اند. این موضوع از نظر تهران اهمیت زیادی دارد، زیرا ایران سال‌هاست مسیر طولانی عضویت در WTO را دنبال می‌کند.

حمایت سیاسی بریکس البته به معنی پذیرش فوری ایران در سازمان تجارت جهانی نیست. عضویت کامل در WTO نیازمند مذاکرات حقوقی، تجاری و تعرفه‌ای مفصل و توافق اعضای این سازمان است.

با این حال، پشتیبانی قدرت‌هایی مانند چین، هند و روسیه می‌تواند برای تهران در مذاکرات بین‌المللی سرمایه سیاسی ایجاد کند.

دیدار پزشکیان با چین، روسیه، مصر و اتیوپی

رئیس‌جمهور ایران در حاشیه اجلاس با مقام‌های چند کشور دیگر نیز گفت‌وگو کرد. پزشکیان اعلام کرد تماس‌های او با رؤسای جمهور چین و روسیه عمدتاً کوتاه و در حاشیه نشست بوده، زیرا پیش از آن مذاکرات مفصل‌تری میان طرف‌ها انجام شده بود.

او همچنین از گفت‌وگو با رئیس‌جمهور مصر و نخست‌وزیر اتیوپی خبر داد و گفت مقام‌های این کشورها درباره شرایط منطقه ابراز نگرانی و بر همکاری تأکید کرده‌اند. دیدارهای اختصاصی دیگری نیز با نخست‌وزیر مالزی و رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی انجام شد.

همزمان چین نیز در نشست امسال پیشنهادهای تازه‌ای برای تقویت همکاری اقتصادی بریکس مطرح کرد. شی جین‌پینگ از ایجاد منطقه متن‌باز هوش مصنوعی بریکس، همکاری مناطق ویژه اقتصادی و برگزاری مجمع تجارت خدمات در سال ۲۰۲۷ سخن گفت.

دستاورد واقعی بریکس برای ایران چیست؟

برای ارزیابی نتیجه سفر پزشکیان باید میان «بیانیه سیاسی» و «دستاورد عملی اقتصادی» تفاوت گذاشت. موضع بریکس علیه تحریم‌های یک‌جانبه، حمایت از ارزهای ملی و اصلاح نظام مالی جهانی از نظر سیاسی با بخش مهمی از اهداف سیاست خارجی ایران همسو است، اما هیچ‌یک به‌تنهایی محدودیت بانکی و تجاری ایران را یک‌شبه از میان نمی‌برد.

ارزش واقعی عضویت زمانی بیشتر می‌شود که توافق‌های سیاسی به اتصال بانکی، پروژه‌های سرمایه‌گذاری، خطوط اعتباری، تجارت با ارزهای محلی و پروژه‌های مشترک زیرساختی تبدیل شوند. بانک توسعه نوین بریکس یکی از ابزارهای بالقوه این مسیر است؛ بانکی که براساس گزارش رویترز تاکنون ده‌ها میلیارد دلار پروژه در کشورهای عضو تأمین مالی کرده است.

از سوی دیگر، دیدار پزشکیان و ولیعهد ابوظبی شاید در کوتاه‌مدت حتی از بحث دلارزدایی مهم‌تر باشد. اگر تهران و ابوظبی بتوانند گفت‌وگوی آغازشده در دهلی را به کاهش تنش، ثبات دریایی و گسترش روابط اقتصادی تبدیل کنند، پیامد آن مستقیماً بر تجارت منطقه، انرژی و انتظارات بازار ایران اثر خواهد گذاشت.