قالیباف: دیپلماسی تسلیم نیست؛ پیام رئیس مجلس همزمان با تهدید تازه ترامپ علیه ایران

قالیباف روز سه‌شنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ در باغ‌موزه دفاع مقدس، بخش عمده سخنان خود را به پیوند تجربه جنگ ایران و عراق با سیاست دفاعی، اقتصادی و خارجی امروز ایران اختصاص داد. او «فرهنگ دفاع مقدس» را یک «دکترین ملی» برای مواجهه با تهدیدها خواند و تأکید کرد از نگاه او تجربه جنگ صرفاً یک واقعه تاریخی نیست بلکه باید در شیوه مواجهه کشور با فشارهای امروز نیز حضور داشته باشد.

قالیباف: مذاکره یک روش است، نه خروج از میدان

سیاسی‌ترین بخش سخنان رئیس مجلس به موضوع مذاکره اختصاص داشت.

قالیباف گفت مذاکره را نباید به معنای خارج شدن ایران از تقابل سیاسی تلقی کرد و دیپلماسی را عرصه دیگری برای پیگیری منافع کشور توصیف کرد. به تعبیر او، هدف دیپلماسی باید تبدیل توان موجود در سایر حوزه‌ها به نتیجه سیاسی باشد. او همچنین گفت ایران در برابر فشار خارجی «منتظر نمی‌ماند» و از تعبیر «نه تسلیم می‌شویم و نه کشور را تعطیل می‌کنیم» استفاده کرد.

این بخش از سخنان را می‌توان در متن اختلاف نظرهای جاری در سیاست ایران درباره نسبت میان فشار نظامی، تحریم و مذاکره خواند؛ بدون آنکه لزوماً به معنای اعلام یک سیاست یا توافق تازه از سوی دولت باشد. قالیباف موضع خود را درباره چگونگی استفاده از دیپلماسی بیان کرده است، در حالی که انجام مذاکرات رسمی و تعیین جزئیات سیاست خارجی در سازوکارهای دیگری نیز دنبال می‌شود.

سخنان قالیباف همزمان با تهدید تازه ترامپ

زمان این سخنرانی اهمیت ویژه‌ای دارد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز سه‌شنبه در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل هشدار داد اگر توافقی با ایران حاصل نشود، آمریکا می‌تواند اقدامات بسیار شدیدتری انجام دهد و از تعبیر «annihilate» درباره گزینه مقابل توافق استفاده کرد. او در عین حال گفت انتظار دارد امکان رسیدن به توافق پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا وجود داشته باشد.

بنابراین سخنان قالیباف درباره «تسلیم نشدن» در فضایی بیان شده که از یک سو تهدیدهای علنی واشنگتن ادامه دارد و از سوی دیگر هر دو طرف همچنان درباره امکان مسیر سیاسی صحبت می‌کنند.

قالیباف نیز در سخنرانی خود برای اشاره به ترامپ از توصیف‌های تند استفاده کرد؛ این تعبیرها موضع و ادبیات رئیس مجلس است و نباید آنها را به‌عنوان توصیف بی‌طرفانه خبری از رئیس‌جمهور آمریکا تلقی کرد.

دیپلماسی هنوز از دستور کار ایران و آمریکا خارج نشده است

همزمان با بالا بودن سطح تنش، نشانه‌هایی از ادامه تلاش دیپلماتیک وجود دارد.

رویترز روز سه‌شنبه گزارش داد یک مقام ارشد ایرانی گفته تهران آمادگی دارد در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا و رفع محدودیت‌های دریایی، درباره بازگشایی کامل تنگه هرمز اقدام کند. هیأت ایرانی حاضر در نیویورک نیز برای پیگیری مذاکرات سیاسی اختیار دارد، هرچند براساس همان گزارش، برنامه‌ای برای دیدار مستقیم مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ اعلام نشده است.

این وضعیت توضیح می‌دهد چرا قالیباف در یک سخنرانی عمدتاً دفاعی، بخش قابل توجهی از اظهارات خود را به تعریف رابطه «میدان» و «دیپلماسی» اختصاص داد.

در واقع دو مسیر به صورت همزمان دیده می‌شوند: حفظ موضع بازدارندگی در ادبیات رسمی ایران و باز نگه داشتن امکان مذاکره.

«دکترین ملی دفاع مقدس»؛ قالیباف چه منظوری داشت؟

قالیباف دفاع مقدس را «دکترین ملی» نامید و گفت تجربه جنگ به ایران آموخته چگونه در مقابل تهدید، آسیب‌پذیری خود را کاهش دهد و بازدارندگی ایجاد کند. او این منطق را صرفاً نظامی ندانست و آن را به اقتصاد، علم، فناوری، فرهنگ و سیاست نیز تعمیم داد.

این تعبیر یک چارچوب سیاسی و تحلیلی ارائه‌شده از سوی رئیس مجلس است، نه یک تعریف حقوقی یا سند رسمی با عنوان «دکترین ملی».

قالیباف در حوزه اقتصاد از «تاب‌آوری و کاهش آسیب‌پذیری» و در حوزه فناوری از «خوداتکایی» سخن گفت و استدلال کرد تجربه جنگ باعث شده ایران در برخی حوزه‌های دفاعی به سمت تولید داخلی حرکت کند.

از توپخانه ۱۵ کیلومتری تا ادعای برد چند هزار کیلومتری

رئیس مجلس برای توضیح تغییر توان دفاعی ایران به شرایط ابتدای جنگ ایران و عراق اشاره کرد.

او گفت در سال ۱۳۵۹ ایران حتی در برخی اقلام پایه نظامی با کمبود مواجه بود و برد مؤثر آتش در اختیار نیروها محدود بود؛ اما امروز، به گفته او، توان موشکی ایران امکان هدف‌گیری در برد چند هزار کیلومتری را فراهم کرده است.

این اظهارات بیان رسمی قالیباف درباره توان نظامی ایران است. سخنرانی او جزئیات فنی قابل راستی‌آزمایی درباره نوع موشک‌ها، دقت عملیاتی یا مقایسه آنها با زرادخانه کشورهای دیگر ارائه نکرد؛ بنابراین ادعای او درباره جایگاه ایران در میان کشورهای دارای فناوری پیشرفته موشکی را باید به‌عنوان ارزیابی رئیس مجلس نقل کرد، نه یک رتبه‌بندی مستقل بین‌المللی.

مقایسه جنجالی صنایع موشکی و خودروسازی

یکی دیگر از بخش‌های قابل توجه سخنان قالیباف، مقایسه صنایع دفاعی با صنعت خودرو بود.

او با اشاره به صنایع مستقر در دو سوی آزادراه تهران–کرج استدلال کرد که در بخش هوافضا و موشکی، رویکرد خوداتکایی نتایج متفاوتی نسبت به خودروسازی ایجاد کرده است. قالیباف مدعی شد صنعت خودرو همچنان برای تأمین قطعات به میلیاردها دلار منابع ارزی نیاز دارد و عدد ۶ تا ۷ میلیارد دلار در سال را مطرح کرد.

این عدد در سخنرانی رئیس مجلس مطرح شده است؛ اما برای تبدیل آن به آماری قطعی درباره واردات سالانه قطعات خودرو باید داده‌های تفصیلی گمرک، شیوه طبقه‌بندی قطعات، قطعات منفصله و مواد اولیه بررسی شود. بنابراین رقم ۶ تا ۷ میلیارد دلار را در این مقطع باید به قالیباف نسبت داد.

پیام سیاسی این مقایسه روشن بود: رئیس مجلس معتقد است الگویی که در صنایع دفاعی برای کاهش وابستگی دنبال شده، باید در صنایع غیرنظامی نیز پررنگ‌تر شود.

«نه کشور را تعطیل می‌کنیم» چه معنایی دارد؟

قالیباف در بخش دیگری از سخنان خود سه حوزه نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک را اجزای یک مواجهه همزمان توصیف کرد.

عبارت «نه منتظر می‌مانیم، نه تسلیم می‌شویم و نه کشور را تعطیل می‌کنیم» در این چارچوب بیان شد و رئیس مجلس همچنین گفت هدف باید همزمان حفظ بازدارندگی و پیگیری رفع تحریم‌ها باشد.

از نظر سیاسی، این سخنان تلاش می‌کند دو رویکردی را که گاهی در مباحث داخلی مقابل یکدیگر قرار داده می‌شوند—«مقاومت» و «مذاکره»—در یک چارچوب واحد قرار دهد.

در این روایت، ورود به مذاکره عقب‌نشینی تعریف نمی‌شود، بلکه ابزاری برای دستیابی به نتیجه در کنار سایر مؤلفه‌های قدرت ملی معرفی می‌شود.

بزرگداشت پیشکسوتان در نخستین هفته دفاع مقدس پس از تغییر رهبری

هفتمین آیین سراسری تکریم پیشکسوتان دفاع مقدس همزمان با آغاز هفته دفاع مقدس برگزار شد و قالیباف بخش دیگری از سخنانش را به یاد رهبر پیشین جمهوری اسلامی و فرماندهان کشته‌شده اختصاص داد. گزارش‌های امروز تأیید می‌کنند که او این دوره از هفته دفاع مقدس را به دلیل نبود رهبر پیشین متفاوت از سال‌های گذشته توصیف کرده است.

در پایان مراسم نیز از گروهی از خانواده‌های کشته‌شدگان جنگ، ایثارگران و پیشکسوتان نظامی تجلیل شد.

پیام اصلی قالیباف در ۳۱ شهریور چه بود؟

محور سخنرانی رئیس مجلس را می‌توان در سه موضوع خلاصه کرد: تکیه بر بازدارندگی نظامی، توسعه خوداتکایی اقتصادی و فناورانه و استفاده از دیپلماسی بدون کنار گذاشتن سایر ابزارهای قدرت.

اهمیت این مواضع در شرایط فعلی آن است که در همان روز، ترامپ از یک سو تهدید نظامی شدیدی علیه ایران مطرح کرد و از سوی دیگر همچنان از امکان توافق سخن گفت؛ تهران نیز کانال گفت‌وگو را کاملاً نبسته است.

بنابراین سخنرانی ۳۱ شهریور قالیباف بیش از یک مراسم یادبود، حامل پیامی درباره سیاست روز بود: رئیس مجلس مذاکره را رد نکرد، اما آن را در چارچوبی تعریف کرد که به گفته او باید بر بازدارندگی و قدرت داخلی متکی باشد. اینکه این چارچوب در مذاکرات عملی ایران و آمریکا چه اثری خواهد داشت، به تصمیم‌های رسمی دو طرف و تحولاتی بستگی دارد که هنوز در حال شکل‌گیری است.