شوک تازه در بازار برنج ایرانی؛ کیسه ۱۰ کیلویی به ۵.۷ میلیون رسید | چرا فصل برداشت هم قیمت‌ها را پایین نیاورد؟

قیمت‌های اعلام‌شده برای چند محصول پرطرفدار نشان می‌دهد خرید یک کیسه برنج ممتاز ایرانی به یک هزینه چندمیلیونی برای خانوار تبدیل شده است.

اگر این قیمت‌ها به نرخ هر کیلو تبدیل شوند، هاشمی زرین خوشه حدود ۵۷۰ هزار تومان، دم‌سیاه آقاجانیان ۵۳۱ هزار تومان، هاشمی مهمان‌نواز و طارم استخوانی هر کدام حدود ۵۰۰ هزار تومان و عنبربو طبیعت نزدیک به ۵۲۰ هزار تومان برای هر کیلو تمام می‌شوند.

این ارقام با تصویر کلی بازار امروز همخوانی دارد. تازه‌ترین فهرست بازار تهران قیمت هر کیلو برنج را از حدود ۳۱۰ هزار تومان برای نیم‌دانه طارم هاشمی تا ۷۱۰ هزار تومان برای صدری دم‌سیاه فوق‌ممتاز نشان می‌دهد. هاشمی و طارم ممتاز در بسته‌های ۱۰ کیلویی نیز عموماً در محدوده کیلویی ۵۳۰ هزار تومان دیده می‌شوند.

چرا برنج بعد از فصل برداشت ارزان نشد؟

در سال‌های معمول، ورود محصول تازه به بازار یکی از عوامل کاهش یا دست‌کم مهار قیمت برنج بود. شالیکاران محصول را روانه شالیکوبی می‌کردند، عرضه افزایش می‌یافت و قیمت در شهریور و اوایل پاییز معمولاً از فشار ماه‌های قبل فاصله می‌گرفت.

امسال این رابطه سنتی ضعیف شده است.

مهم‌ترین دلیل را باید در افزایش هزینه تولید جست‌وجو کرد. گزارش‌های مهرماه از بازار برنج نشان می‌دهد کشاورزان از رشد هزینه کود، نیروی کار، برداشت، فرآوری و حمل‌ونقل گلایه دارند و می‌گویند حتی افزایش نرخ فروش الزاماً به معنای سود بالاتر برای تولیدکننده نیست.

نمونه میدانی آن در گیلان قابل مشاهده است. یکی از شالیکاران شفت در روزهای اخیر گفته محصولش را کیلویی حدود ۲۸۰ هزار تومان فروخته اما با توجه به هزینه بالای کارگر، کود و سم، همین رقم نیز برای تولیدکننده رضایت‌بخش نیست.

بنابراین قیمت بالا در فروشگاه لزوماً به معنای درآمد بالا برای شالیکار نیست.

برنج هاشمی و دم‌سیاه همچنان در صدر گران‌ها

برنج هاشمی، طارم و دم‌سیاه همچنان بخش لوکس‌تر بازار برنج ایرانی را تشکیل می‌دهند.

تازه‌ترین رصد بازار تهران نشان می‌دهد هاشمی ممتاز در بسته ۱۰ کیلویی حدود کیلویی ۵۳۰ هزار تومان فروخته می‌شود و برخی انواع صدری دم‌سیاه ممتاز بین ۶۹۰ تا ۷۱۰ هزار تومان برای هر کیلو قیمت دارند. طارم هاشمی و انواع کشت دوم نیز بسته به کیفیت و نوع بسته‌بندی تا محدوده ۵۸۰ تا ۵۹۰ هزار تومان بالا می‌روند.

همین اختلاف باعث شده نام رقم برنج دیگر برای مقایسه قیمت کافی نباشد.

دو محصول با عنوان «هاشمی» می‌توانند به دلیل منطقه کشت، یک‌دست بودن دانه، میزان شکستگی، کشت اول یا دوم بودن، سال برداشت، شیوه فرآوری و برند بسته‌بندی اختلاف قابل توجهی داشته باشند.

به همین دلیل قیمت ۵ میلیون و ۷۰۰ هزار تومانی یک هاشمی ۱۰ کیلویی را نمی‌توان به تمام برنج‌های هاشمی بازار تعمیم داد.

خانواده‌ها به سمت شیرودی و نیم‌دانه می‌روند

در سوی دیگر بازار، فشار قیمت باعث تغییر رفتار مصرف‌کننده شده است.

فهرست امروز نشان می‌دهد شیرودی کارخانه‌ای حدود ۳۵۰ هزار تومان و شیرودی استخوانی حدود ۳۹۰ تا ۴۳۰ هزار تومان برای هر کیلو قیمت دارد. نیم‌دانه طارم هاشمی نیز با حدود ۳۱۰ هزار تومان در میان ارزان‌ترهای بازار قرار گرفته است.

یعنی یک خانوار با جایگزین کردن برنج ۵۳۰ تا ۵۷۰ هزار تومانی با شیرودی یا نیم‌دانه، در خرید ۱۰ کیلوگرم می‌تواند بیش از یک تا دو میلیون تومان در هزینه خود صرفه‌جویی کند.

همین شکاف قیمتی نقش ارقام پرمحصول را پررنگ‌تر کرده است.

شیرودی از نظر ظاهر و ری‌کشیدن برای بسیاری از مصارف خانوادگی و رستورانی جایگزین قابل‌قبولی محسوب می‌شود، هرچند عطر و ویژگی‌های پخت آن دقیقاً معادل هاشمی یا دم‌سیاه نیست.

عنبربو هم دیگر الزاماً گزینه ارزان نیست

عنبربو زمانی در ذهن بسیاری از مصرف‌کنندگان به‌عنوان یکی از گزینه‌های اقتصادی‌تر برنج ایرانی شناخته می‌شد.

اما قیمت بسته پنج کیلویی عنبربو طبیعت در فهرست فعلی به دو میلیون و ۵۹۹ هزار تومان رسیده است؛ یعنی نزدیک به ۵۲۰ هزار تومان برای هر کیلو.

این نرخ حتی از بعضی انواع طارم یا هاشمی فله‌ای بازار بالاتر است.

این مسئله نشان می‌دهد بسته‌بندی و برند می‌تواند فاصله قابل توجهی میان قیمت یک رقم در بازار عمده و محصول آماده عرضه در فروشگاه ایجاد کند. وزن بسته، هزینه بسته‌بندی، شبکه توزیع و برند تجاری همگی بخشی از قیمت نهایی هستند.

فاصله مزرعه تا فروشگاه همچنان مسئله بازار برنج است

یکی از موضوعات بحث‌برانگیز بازار، فاصله قیمت دریافتی کشاورز و قیمت مصرف‌کننده است.

گزارش‌های مهرماه از فاصله‌هایی تا بیش از ۱۰۰ هزار تومان در هر کیلو میان برخی قیمت‌های مبدا و خرده‌فروشی خبر می‌دهند. این فاصله بسته به رقم و نحوه عرضه متفاوت است و هزینه خشک‌کردن، تبدیل شلتوک به برنج سفید، افت وزن، سورتینگ، بسته‌بندی، حمل، انبارداری و حاشیه سود حلقه‌های توزیع را نیز شامل می‌شود.

اما تعدد واسطه‌ها نیز می‌تواند این فاصله را بیشتر کند.

در نتیجه مصرف‌کننده با قیمت بالا خرید می‌کند و کشاورز در همان زمان ممکن است از نرخ خرید محصول خود ناراضی باشد؛ تناقضی که سال‌هاست در زنجیره برنج ایران مشاهده می‌شود.

وفور محصول وجود دارد؛ اما هزینه اجازه ارزانی نمی‌دهد

نکته قابل توجه این است که بازار با توقف برداشت مواجه نیست.

در استان‌های مختلف برداشت همچنان ادامه داشته یا به‌تازگی پایان یافته است. برای نمونه، جهاد کشاورزی قزوین از برداشت ۳۸۰۰ هکتار شالیزار و پیش‌بینی استحصال حدود ۱۴ هزار تن برنج سفید خبر داده است. در اراضی شرکت سفیدرود نیز عملیات برداشت در ۱۴۰۰ هکتار انجام شده و بخشی از اراضی به تولید بذر گواهی‌شده هاشمی اختصاص یافته است.

پس مسئله اصلی بازار را نمی‌توان صرفاً «کمبود محصول» دانست.

عرضه تازه وجود دارد، اما کف هزینه تولید بالا رفته و همین مسئله اجازه نمی‌دهد ورود محصول جدید به تنهایی قیمت‌ها را به سطح سال‌های گذشته بازگرداند.

ارز چگونه روی برنج ایرانی اثر می‌گذارد؟

برنج ایرانی مستقیماً کالای وارداتی نیست، اما این به معنای مستقل بودن کامل آن از نرخ ارز نیست.

کود و سم، برخی ماشین‌آلات و قطعات، هزینه تعمیر تجهیزات، کیسه و مواد بسته‌بندی و حتی قیمت سوخت و حمل‌ونقل می‌توانند مستقیم یا غیرمستقیم از شرایط ارزی اثر بگیرند.

در سال جاری حتی گزارش‌هایی درباره دشواری تأمین کود و افزایش هزینه مواد اولیه، حمل‌ونقل و نقدینگی شبکه توزیع نهاده منتشر شده است.

از طرف دیگر، افزایش قیمت برنج وارداتی نیز کف رقابتی بازار را بالا می‌برد. اگر برنج خارجی گران شود، فروشنده برنج ایرانی فشار کمتری برای پایین آوردن نرخ خود احساس می‌کند.

پیش‌بینی قیمت برنج؛ پاییز امسال خبری از ارزانی هست؟

در کوتاه‌مدت نشانه روشنی از کاهش شدید قیمت دیده نمی‌شود.

بازار امروز برای برنج‌های ممتاز یک بازه تقریباً ۵۰۰ تا ۷۱۰ هزار تومانی در هر کیلو ساخته و حتی گزینه‌های اقتصادی نیز به محدوده ۳۱۰ تا ۴۳۰ هزار تومان رسیده‌اند.

برای کاهش جدی قیمت، دست‌کم یکی از چند متغیر باید تغییر کند: هزینه تولید و حمل پایین بیاید، عرضه به شکل محسوسی بیشتر شود، قدرت خرید آن‌قدر کاهش یابد که فروشندگان مجبور به تعدیل قیمت شوند، یا شرایط ارزی و نهاده‌ها وارد یک دوره ثبات شود.

سناریوی محتمل‌تر در شرایط فعلی، نوسان در سطوح بالا و افزایش فاصله میان ارقام لوکس و اقتصادی است.

برنج ایرانی گران ماند؛ سنت فصل برداشت شکست

اتفاق مهم بازار مهر امسال این است که فصل برداشت دیگر به‌تنهایی قادر به پایین کشیدن قیمت نیست.

در حالی که محصول تازه وارد بازار شده، کیسه‌های ۱۰ کیلویی هاشمی، دم‌سیاه و طارم در محدوده پنج تا نزدیک شش میلیون تومان معامله می‌شوند و انواع ممتاز بازار حتی از این ارقام نیز عبور کرده‌اند.

در مقابل، مصرف‌کننده در حال تغییر سبد خرید است؛ نیم‌دانه، شیرودی و ارقام ارزان‌تر سهم بیشتری می‌گیرند و خرید برنج‌های ممتاز برای بخشی از خانوارها از مصرف روزمره به خرید محدودتر تبدیل شده است.

بازار برنج امروز بیش از آنکه با کمبود دانه روبه‌رو باشد، با گرانی هزینه تولید و کاهش قدرت خرید درگیر است. تا زمانی که این دو متغیر تغییر نکنند، وفور محصول تازه به‌تنهایی بعید است همان معجزه‌ای را رقم بزند که سال‌ها از فصل برداشت انتظار می‌رفت.