خودروی «ملی» چقدر دلار می‌بلعد؟ ارزبری ۶ هزار دلاری ری‌را و رکورد ۱۶ هزار دلاری هایما

گزارش‌های منتشرشده امروز با استناد به آمار مرکز پژوهش‌های مجلس می‌گویند میانگین یا کف ارزبری محصولات ایران‌خودرو حدود ۳۰۰۰ دلار و محصولات سایپا حدود ۲۵۰۰ دلار است. در همین گزارش‌ها، وابستگی به قطعات وارداتی و به‌خصوص قطعات های‌تک، سیستم‌های الکترونیکی و گیربکس‌های اتوماتیک مهم‌ترین دلیل این وضعیت عنوان شده است.

اهمیت این اعداد زمانی روشن‌تر می‌شود که آنها را با نرخ ارز امروز مقایسه کنیم. دلار آزاد در معاملات ۱۷ شهریور در محدوده ۲۲۴ تا ۲۲۵ هزار تومان گزارش شده است. با نرخ ۲۲۴ هزار و ۷۰۰ تومان، ۲۵۰۰ دلار حدود ۵۶۲ میلیون تومان و ۳۰۰۰ دلار نزدیک ۶۷۴ میلیون تومان ارزش دارد.

بنابراین عبارت «بیش از ۵۰۰ میلیون تومان ارز برای هر خودرو» نه تنها اغراق‌آمیز نیست، بلکه با نرخ فعلی دلار برای بسیاری از محصولات عدد بالاتری به دست می‌آید.

جدول ارزبری خودروها؛ از ساینا تا هایما X7

اعداد منتشرشده در منابع مختلف درباره چند مدل اختلاف جزئی دارند؛ برای مثال برخی منابع ارزبری تارا اتوماتیک را ۴۵۰۰ دلار و برخی جداول ۵۰۰۰ دلار اعلام کرده‌اند. درباره ساینا GX و اطلس G نیز اختلاف‌های ۵۰ تا ۱۰۰ دلاری دیده می‌شود. بنابراین ارقام زیر را باید برآوردهای منتشرشده دانست، نه لزوماً صورت مالی حسابرسی‌شده هر خودرو.

شاهین پلاس؛ چرا اتوماتیک شدن ارزبری را بالا برد؟

در محصولات سایپا، فاصله میان مدل‌های ساده خانواده X200 و محصولات جدیدتر کاملاً محسوس است.

ساینا و کوییک به دلیل قدمت پلتفرم و داخلی‌سازی گسترده‌تر بسیاری از اجزا، کمترین میزان ارزبری را دارند. اما در شاهین پلاس رقم به حدود ۵۰۰۰ دلار می‌رسد؛ رقمی که منابع منتشرشده امروز نیز آن را تأیید می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها استفاده از مجموعه فنی و گیربکس اتوماتیک پیچیده‌تر است. هرجا گیربکس، کنترلرهای الکترونیکی و تجهیزات جدید از زنجیره خارجی تأمین شوند، خودرو حتی اگر بدنه، رنگ، مونتاژ و بخش مهمی از قطعاتش در ایران تولید شود، همچنان ارزبری بالایی خواهد داشت.

با نرخ حدود ۲۲۴ هزار و ۷۰۰ تومان، ارزبری ۵۰۰۰ دلاری معادل تقریبی یک میلیارد و ۱۲۳ میلیون تومان است.

البته این رقم به معنی آن نیست که یک میلیارد و ۱۲۳ میلیون تومان مستقیماً با دلار آزاد برای هر خودرو پرداخت می‌شود؛ نرخ تأمین ارز خودروساز، شیوه تخصیص و زمان خرید قطعات متفاوت است. این محاسبه فقط ارزش معادل ارزی را با نرخ بازار آزاد امروز نشان می‌دهد.

ری‌را؛ پرچمدار داخلی با بیش از یک میلیارد تومان وابستگی ارزی

ری‌را از نظر بازاریابی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های جدید و داخلی ایران‌خودرو معرفی شده، اما ارزبری اعلام‌شده آن حدود ۶۰۰۰ دلار است. این عدد در چند بازنشر امروز نیز تکرار شده است.

با نرخ ارز امروز، ۶۰۰۰ دلار حدود یک میلیارد و ۳۴۸ میلیون تومان ارزش دارد.

این موضوع الزاماً به معنی «وارداتی بودن» ری‌را نیست؛ معیار داخلی‌سازی فقط ارزش دلاری قطعات نیست و بخش‌های بزرگی از طراحی، مونتاژ، بدنه، موتور یا قطعات دیگر ممکن است در داخل انجام شود. اما رقم ۶۰۰۰ دلار نشان می‌دهد خودروهای جدید با تجهیزات ایمنی و رفاهی بیشتر، در بخش‌های حساس فناوری همچنان به زنجیره تأمین خارجی متکی‌اند.

در واقع تناقض اصلی همین‌جاست: افزایش آپشن و فناوری بدون بومی‌سازی همزمان قطعات پیشرفته، می‌تواند ارزبری خودروهای جدید را بیشتر از محصولات قدیمی کند.

نسخه اتوماتیک؛ نقطه ضعف بزرگ داخلی‌سازی

مقایسه نسخه‌های دستی و اتوماتیک شاید روشن‌ترین تصویر را ارائه دهد.

تارا دستی حدود ۳۰۰۰ دلار ارزبری دارد، اما برای تارا اتوماتیک در منابع مختلف رقم ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ دلار مطرح شده است. پژو ۲۰۷ دستی TU5P حدود ۲۵۰۰ دلار ارزبری دارد، در حالی که نسخه اتوماتیک به حوالی ۴۰۰۰ دلار می‌رسد.

این فاصله به خوبی نشان می‌دهد یکی از نقاط ضعف صنعت قطعه‌سازی ایران، مجموعه انتقال قدرت اتوماتیک و تجهیزات الکترونیکی مرتبط با آن است.

در گزارش‌های امروز نیز تارا اتوماتیک حدود ۴۵۰۰ دلار، شاهین پلاس ۵۰۰۰ دلار و ری‌را ۶۰۰۰ دلار به‌عنوان نمونه‌های شاخص ارزبری بالا ذکر شده‌اند.

تا زمانی که گیربکس‌های اتوماتیک و کنترلرهای وابسته در مقیاس اقتصادی داخل کشور تولید نشوند، افزایش سهم خودروهای اتوماتیک می‌تواند نیاز ارزی صنعت را بالا ببرد.

هایما X7؛ بیش از ۳.۵ میلیارد تومان ارز برای یک خودرو؟

در خودروهای مونتاژی اختلاف بسیار شدیدتر می‌شود.

در داده‌های منتشرشده، هایما S5 حدود ۱۱ هزار دلار، S7 حدود ۱۲ هزار و ۲۰۰ دلار، S8 حدود ۱۴ هزار دلار و X7 بین ۱۶ تا ۱۶.۵ هزار دلار ارزبری دارند.

منابع منتشرشده امروز نیز هایما X7 را با بیش از ۱۶ هزار دلار در صدر ارزبری این فهرست قرار داده‌اند.

اگر رقم ۱۶ هزار و ۵۰۰ دلار را با نرخ ۲۲۴ هزار و ۷۰۰ تومان محاسبه کنیم، ارزش معادل ارزی آن به حدود ۳ میلیارد و ۷۰۸ میلیون تومان می‌رسد.

این رقم به‌وضوح تفاوت میان «تولید داخلی با قطعات خارجی محدود» و «مونتاژ CKD با سهم بالای قطعات وارداتی» را نشان می‌دهد.

هرچه مجموعه کامل‌تری از خودرو از خارج وارد و در داخل مونتاژ شود، حساسیت قیمت تمام‌شده به ارز بیشتر خواهد بود.

چرا خودروسازی ایران هنوز به دلار وابسته است؟

مهم‌ترین قطعات ارزبَر لزوماً قطعات بزرگ خودرو نیستند.

ECU، سنسورهای موتور و ترمز، ماژول ایربگ، نیمه‌هادی‌ها، سیستم‌های مولتی‌مدیا، برخی تجهیزات ایمنی، قطعات سیستم توربو و گیربکس اتوماتیک ممکن است از نظر وزن سهم بسیار کوچکی در خودرو داشته باشند، اما از نظر ارزش دلاری بسیار مهم‌اند.

همین ویژگی باعث می‌شود درصد «ساخت داخل» بر مبنای تعداد یا وزن قطعات الزاماً تصویر دقیقی از وابستگی ارزی ارائه نکند.

ممکن است بخش عمده وزن یک خودرو در داخل تولید شود، اما چند قطعه الکترونیکی پیشرفته و گران‌قیمت همچنان از خارج وارد شوند و هزاران دلار ارزبری ایجاد کنند.

افزایش دلار چگونه به قیمت کارخانه منتقل می‌شود؟

وابستگی ارزی زمانی به مشکل بزرگ تبدیل می‌شود که نرخ ارز جهش کند.

اگر یک خودرو ۵۰۰۰ دلار ارزبری داشته باشد، هر ۱۰ هزار تومان افزایش نرخ مؤثر ارز در یک محاسبه ساده می‌تواند حدود ۵۰ میلیون تومان ارزش ریالی این بخش ارزی را تغییر دهد. برای خودرویی با ۱۶ هزار دلار ارزبری، همین تغییر نرخ ارز به بیش از ۱۶۰ میلیون تومان می‌رسد.

البته قیمت نهایی خودرو به متغیرهای دیگری مانند دستمزد، فولاد، آلومینیوم، انرژی، مالیات، هزینه مالی و حاشیه سود نیز وابسته است و نمی‌توان تمام تغییرات قیمت کارخانه را صرفاً به دلار نسبت داد.

اما داده‌های ارزبری توضیح می‌دهند چرا خودروسازان در دوره‌های جهش نرخ ارز معمولاً با فاصله زمانی خواهان اصلاح قیمت می‌شوند.

«خودروی ملی» بدون بومی‌سازی فناوری کامل نمی‌شود

مسئله اصلی این داده‌ها الزاماً این نیست که یک خودرو باید ارزبری صفر داشته باشد؛ تقریباً هیچ صنعت خودرویی در جهان کاملاً بدون واردات فعالیت نمی‌کند.

سؤال مهم‌تر این است که کدام قطعات وارد می‌شوند و چرا پس از سال‌ها هنوز تولید آنها در داخل اقتصادی یا فنی نشده است؟

اگر واردات محدود به برخی تراشه‌ها یا مواد اولیه خاص باشد، وابستگی ارزی قابل مدیریت‌تر است. اما اگر گیربکس کامل، واحدهای کنترل پیشرفته و مجموعه‌های اصلی خودرو همچنان وارداتی باشند، هر جهش ارزی به سرعت هزینه تولید را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

داده‌های تازه نیز دقیقاً همین شکاف را آشکار کرده‌اند: از حدود ۱۸۰۰ دلار برای ساینا تا بیش از ۱۶ هزار دلار برای یک محصول مونتاژی.

در چنین شرایطی، معیار واقعی موفقیت داخلی‌سازی نه تعداد قطعاتی است که روی آنها برچسب ساخت ایران خورده، بلکه مقدار ارزی است که برای تولید هر خودرو از کشور خارج می‌شود.

اگر صنعت خودرو بتواند فناوری‌هایی مانند گیربکس اتوماتیک، الکترونیک خودرو، ECU و قطعات ایمنی پیشرفته را با کیفیت و مقیاس اقتصادی داخلی کند، ارزبری کاهش خواهد یافت و قیمت خودرو نیز کمتر در برابر جهش دلار آسیب‌پذیر می‌شود.

در غیر این صورت، حتی خودروهایی که با عنوان «ملی» عرضه می‌شوند، همچنان بخشی از قیمت خود را مستقیماً از تابلو بازار ارز خواهند گرفت.