رد پیشنهاد ایران از سوی ترامپ؛ شرط تازه واشنگتن برای توافق چیست؟ / مذاکرات تهران و واشنگتن به گره تازه رسید

تازه‌ترین تحول مذاکرات ایران و آمریکا شامگاه شنبه چهارم مهر ۱۴۰۵ منتشر شد. العربیه به نقل از یک منبع آمریکایی اعلام کرد دونالد ترامپ پیشنهاد تازه ایران را نپذیرفته و به مذاکره‌کنندگان آمریکایی گفته است که توافق جدید تنها در صورتی قابل بررسی خواهد بود که تهران نخست دست به اقدام بزند.

در گزارش‌های بازنشرشده از این منبع آمریکایی آمده است که ترامپ همچنین بازگشت به تفاهم‌نامه قبلی میان تهران و واشنگتن را رد کرده و معتقد است ادامه فشار اقتصادی در شرایط کنونی می‌تواند برای آمریکا مؤثرتر از پذیرش شروط پیشنهادی تهران باشد.

همزمان گزارش‌های دیگری نیز این جهت‌گیری را تأیید می‌کنند. رویترز روز ۲۶ سپتامبر گزارش داد ایران همچنان در انتظار پاسخ رسمی آمریکا است، اما وال‌استریت ژورنال به نقل از مقام‌های آمریکایی نوشته است ترامپ پیشنهاد تهران را رد کرده و نسبت به اجرای تعهدات احتمالی ایران تردید دارد.

خبرگزاری فرانسه نیز گزارش داده است ایران طرحی را برای بازگشایی تنگه هرمز ارائه کرده، اما تنها چند ساعت پس از انتشار جزئیات آن، گزارش‌هایی درباره مخالفت ترامپ با این پیشنهاد منتشر شده است.

بنابراین در زمان تنظیم این گزارش، اصل مخالفت ترامپ با طرح فعلی ایران در چند منبع خبری معتبر بازتاب یافته، هرچند تمام جزئیاتی که العربیه به نقل از منبع آمریکایی درباره دستور ترامپ به تیم مذاکره‌کننده منتشر کرده، هنوز در قالب بیانیه رسمی و مستقل کاخ سفید اعلام نشده است.

پیشنهاد هفت‌روزه ایران چه بود؟

طرحی که اکنون با مخالفت گزارش‌شده ترامپ روبه‌رو شده، یک نقشه راه هفت‌روزه برای کاهش تنش‌ها، بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات بود.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز جمعه اعلام کرد این پیشنهاد از طریق قطر به آمریکا منتقل شده است و جدول زمانی هفت‌روزه به محض پذیرش واشنگتن آغاز خواهد شد.

بر اساس توضیحات منتشرشده، ایران پیشنهاد کرده بود ابتدا مجموعه‌ای از اقدامات متقابل میان دو طرف انجام شود و سپس در روز ششم تنگه هرمز بازگشایی شود. در روز هفتم نیز مذاکرات ایران و آمریکا درباره توافق نهایی و موضوعات مورد توافق، از جمله پرونده هسته‌ای، آغاز شود.

در این طرح، تهران خواستار لغو محاصره دریایی بنادر ایران، صدور معافیت‌های مربوط به فروش نفت، آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران و توقف درگیری‌ها در جبهه‌های منطقه‌ای شده است. در مقابل، ایران متعهد می‌شد مسیر تنگه هرمز را بازگشایی کرده و وارد مرحله جدید مذاکرات شود.

رویترز پیش‌تر گزارش داده بود ایران آمادگی خود را برای بازگشایی تنگه هرمز ظرف یک هفته اعلام کرده، مشروط به آنکه آمریکا فشار نظامی را کاهش دهد و محاصره بنادر ایران برداشته شود.

گره اصلی مذاکرات؛ چه کسی باید قدم اول را بردارد؟

بررسی مواضع دو طرف نشان می‌دهد یکی از اصلی‌ترین اختلافات فعلی نه فقط بر سر محتوای توافق، بلکه درباره ترتیب اجرای تعهدات است.

تهران می‌گوید آمریکا باید ابتدا بخشی از فشارهای نظامی و اقتصادی را کاهش دهد تا مسیر بازگشایی هرمز و سپس گفت‌وگوهای گسترده‌تر فراهم شود. در مقابل، روایت منتشرشده از موضع ترامپ نشان می‌دهد واشنگتن نمی‌خواهد پیش از مشاهده یک اقدام عملی از سوی ایران، امتیازات مورد درخواست تهران را اجرایی کند.

رویترز روز جمعه به نقل از یک مقام ارشد ایرانی گزارش داد تهران حتی در صورت پذیرش پیشنهاد هفت‌روزه از سوی آمریکا، در موضوع برنامه هسته‌ای حاضر به ارائه امتیازات مورد نظر واشنگتن نیست و تنگه هرمز نیز تا زمانی که شروط اعلام‌شده ایران اجرا نشود، به‌طور کامل باز نخواهد شد.

در نقطه مقابل، ترامپ طی هفته‌های اخیر چند بار اعلام کرده است که جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای یکی از شروط اصلی سیاست آمریکا است. او روز ۲۲ سپتامبر نیز اعلام کرد گفت‌وگوهایی با ایران در جریان است و معتقد است در نهایت امکان دستیابی به توافق وجود دارد، اما بار دیگر بر موضع آمریکا درباره پرونده هسته‌ای ایران تأکید کرد.

به این ترتیب، دو طرف هنوز درباره نقطه آغاز اجرای توافق نیز به تفاهم نرسیده‌اند.

چرا آمریکا به تفاهم‌نامه قبلی برنمی‌گردد؟

بخش مهم دیگری از گزارش العربیه مربوط به دستور منتسب به ترامپ درباره عدم بازگشت به تفاهم‌نامه قبلی است.

ایران در طرح جدید خود تا حد زیادی از چارچوب توافقی استفاده کرده که در ماه ژوئن میان تهران و واشنگتن شکل گرفته بود. آن تفاهم‌نامه قرار بود زمینه توقف درگیری‌ها، تسهیل عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و آغاز یک دوره مذاکرات ۶۰ روزه را فراهم کند، اما اجرای آن پس از مدت کوتاهی با اختلافات دو طرف روبه‌رو شد.

رویترز نیز پیش‌تر گزارش داده بود اختلاف بر سر نحوه مدیریت عبور کشتی‌ها از هرمز و تفسیر تعهدات طرفین باعث شد تفاهم اولیه به تدریج از کارایی بیفتد.

اکنون گزارش العربیه نشان می‌دهد دولت ترامپ دست‌کم در شکل فعلی علاقه‌ای به احیای همان چارچوب ندارد و خواهان تغییر ترتیب تعهدات و دریافت تضمین‌های متفاوت از تهران است.

موضع علنی ترامپ درباره ایران چه بوده است؟

ترامپ طی روزهای اخیر مواضعی متفاوت اما عمدتاً همراه با فشار بر تهران مطرح کرده است.

او در سخنرانی ۲۲ سپتامبر در مجمع عمومی سازمان ملل خواستار افزایش فشار اقتصادی بر ایران شد و در عین حال احتمال دستیابی به توافق در آینده را مطرح کرد. رویترز گزارش داده ترامپ در همان مقطع گفته بود توافق احتمالی ممکن است پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا حاصل شود.

چند روز پیش از آن نیز ترامپ گفته بود ایران خواهان توافق است، اما از نظر او هنوز برای رسیدن به توافق آمادگی لازم را ندارد. موضع اعلامی او این بود که یا توافقی مطابق شرایط مورد قبول واشنگتن شکل خواهد گرفت یا توافقی انجام نمی‌شود.

این مواضع با گزارش تازه درباره رد طرح هفت‌روزه تهران هم‌راستا است؛ به این معنا که واشنگتن اصل مذاکره را کنار نگذاشته، اما چارچوب فعلی پیشنهادی ایران را نپذیرفته است.

تنگه هرمز همچنان قلب اختلاف ایران و آمریکا

تنگه هرمز در ماه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین محورهای اختلاف دو کشور تبدیل شده است. ایران بازگشایی کامل این مسیر را به کاهش فشارهای آمریکا پیوند زده، در حالی که واشنگتن بر حفظ جریان آزاد کشتیرانی و کاهش نقش تهران در کنترل عبور و مرور تأکید دارد.

ترامپ چند روز قبل مدعی شد آمریکا اکنون کنترل گسترده‌ای بر امنیت تردد کشتی‌ها در تنگه دارد و نیروی دریایی این کشور توانسته حجم عبور نفت را افزایش دهد. این ادعا بخشی از استدلال دولت آمریکا برای ادامه فشار و خودداری از پذیرش فوری شروط تهران است.

از سوی دیگر، اهمیت هرمز برای بازار جهانی انرژی باعث شده هر تحول سیاسی میان تهران و واشنگتن مستقیماً بر انتظارات بازار نفت اثر بگذارد. رویترز پیش‌تر گزارش داده بود اظهارات ترامپ درباره احتمال طولانی‌تر شدن مسیر توافق، نگرانی بازار از عرضه انرژی را افزایش داده است.

آیا مذاکرات ایران و آمریکا متوقف شده است؟

با وجود رد گزارش‌شده پیشنهاد ایران، شواهد فعلی نشان نمی‌دهد که کانال دیپلماتیک به طور کامل بسته شده باشد.

ایران طرح خود را از طریق قطر منتقل کرده و عراقچی اعلام کرده بود تهران منتظر پاسخ واشنگتن است. در مقابل، یک مقام آمریکایی نیز پیش از انتشار گزارش مربوط به رد پیشنهاد، مذاکرات غیرمستقیم را «مثبت و سازنده» توصیف کرده بود. رویترز همچنین گزارش داده ترامپ در روزهای اخیر از ادامه تماس‌ها با ایران سخن گفته است.

بنابراین وضعیت فعلی را می‌توان بیش از آنکه پایان گفت‌وگوها دانست، اختلاف بر سر طرح مشخصی دانست که ایران ارائه کرده است.

مذاکرات ایران و آمریکا در نقطه تصمیم‌گیری تازه

آخرین تحولات نشان می‌دهد پیشنهاد هفت‌روزه ایران فعلاً با موافقت ترامپ روبه‌رو نشده است. گزارش العربیه می‌گوید رئیس‌جمهور آمریکا از تیم مذاکره‌کننده خود خواسته بدون اقدام اولیه تهران وارد توافق نشوند و بازگشت به تفاهم‌نامه قبلی را نیز کنار گذاشته است.

در مقابل، ایران بر این موضع ایستاده که آغاز روند عادی‌سازی باید با کاهش فشار نظامی و اقتصادی آمریکا همراه باشد و سپس بازگشایی هرمز و مذاکرات گسترده‌تر دنبال شود.

در نتیجه، محور تعیین‌کننده در مرحله بعدی مذاکرات احتمالاً نه صرفاً اصل مذاکره، بلکه ترتیب اجرای تعهدات ایران و آمریکا خواهد بود. اگر دو طرف بتوانند درباره این ترتیب به یک سازوکار مشترک برسند، کانال مذاکرات همچنان می‌تواند فعال بماند؛ در غیر این صورت، طرح هفت‌روزه تهران بدون اجرا باقی خواهد ماند و اختلاف بر سر تنگه هرمز، تحریم‌ها و پرونده هسته‌ای همچنان محور اصلی روابط دو کشور خواهد بود.